Biografisch. Tijdlijn

Een tijdlijn vind ik altijd een fijne toevoeging. Hij helpt in dit geval om de auteur Maarten Maartens en mens Jozua van der Poorten Schwartz in de context van zijn eigen tijd en van maatschappelijke gebeurtenissen te zien en te begrijpen. Natuurlijk is ieder gegeven daarin als de top van een berg, slechts een aanduiding van een groter verhaal.

Dit is niet de plaats waar uitgeweid wordt. Daarom is het een lijst die het best langzaam gelezen kan worden, om de feiten te laten doordringen. Een beetje als kauwen op iets taais, dat dan ook langzaam smaak geeft. Daarnaast is het maken van keuzes nodig, maar lastig. Misschien is de lijst te uitgebreid? Was ik te weinig politiek? Teveel gericht op sociale geschiedenis? Dat zou kunnen. Op dit moment vind ik dat fijn. Dus: bij deze. De persoonlijke gegevens in normaal lettertype, de wereld om hem heen cursief. Spaarzaam voorzien van foto’s, maar om de sfeer wat op te krikken toch wel een paar ter illustratie.

Persoonlijk leven       versus        Tijdbeeld. 

1817 Isaac Levin Schwartz en Bertha Schwartz- Wolstein krijgen op 20 januari een zoon: Solomon. Plaats: Międzyrzecz, Pruisen. Nu: Meseritz, Polen. In 1937 wordt hij in Berlijn gedoopt en krijgt de christelijke namen Carl August Ferdinand. Zijn eerste huwelijk in 1843 met Maria Dorothea Saphir brengt 2 zoons voort.

1822. Cornelia van Vollenhoven wordt geboren in Amsterdam. Zij trouwde op 30 oktober 1851 met Carl Schwartz, zijn eerste vrouw was een jaar eerder overleden en liet hem met 2 zoontjes achter. Samen kregen ze nog 4 kinderen, waaronder Jozua in 1858. 

1830 België verklaart zich onafhankelijk. Stendhal, Le rouge et le noir. Uitvinding naaimachine voor kledingateliers. 

1835 eerste spoorlijn in Europa: Brussel-Mechelen. Stoomschepen varen op de Rijn. 

1839 eerst spoorlijn in Nederland: A’dam-Haarlem. Hildebrand, Camera Obscura.

1840 Koning Willem I treedt af, Willem II ingehuldigd. Emile Zola wordt geboren. 

1848 grondwetswijziging, Nederland wordt een parlementaire democratie. Eerste rechtstreekse tweede kamerverkiezingen . Communistisch Manifest van Marx en Engels

1849 Koning Willem II overlijdt, Willem III wordt ingehuldigd.  

1850 Nederland telt 3,1 miljoen inwoners. Singer bracht een model trapnaaimachine voor huisvrouwen, na 1905 ook elektrisch. 

1851 Crystal Palace, wereldtentoonstelling Londen. Wereldbevolking ca 1,5 miljard mensen. Eerste opzet Groot Woordenboek der Nederlandse Taal. 

1852 Drooglegging Haarlemmermeer. Manet bezoekt Nederland en kopieert oude meesters. 

1854-1856 Krimoorlog 

1857 onderwijswet voor lagere school en MULO, een school die voorbereidde op praktisch werk.

1858 Juli- augustus in London: the Great Stink. Enorme stank in de stad vanwege het open riool dat de Thames was. De civiel ingenieur Joseph Bazalgette ontwikkelt het huidige rioolsysteem dat tegelijk een einde maakt aan de reguliere uitbraak van cholera. 2 augustus: geboorte van de latere koningin Emma (-1934), 2e echtgenote van Willem III en moeder van Wilhelmina. Engeland verkrijgt het bestuur over heel India, het rijk van de Mogolsultans is verleden tijd. 

 

1858, 15 augustus. Geboorte Jozua Marius Willem Schwartz in Amsterdam. Zijn ouders zijn Carl Schwartz en Cornelia van Vollenhoven. Hij is het vijfde kind en heeft 2 oudere halfbroers, een oudere broer en zus en krijgt later nog een zusje.

1859 Darwin, Origin of Species. 

1860 Multatuli, Max Havelaar. Emile Zola start zijn schrijversloopbaan, hij wordt het boegbeeld van het Naturalisme. 

1861-1865 Amerikaanse Burgeroorlog. Afschaffing lijfeigenschap in Rusland door Tsar Alexander II.  

1862 Victor Hugo, Les Miserables. Manet schildert Muziek in de Tuilerieën. Er waait een nieuwe wind onder jonge schilders. Wereldtentoonstelling London 

1863 oprichting HBS. Oprichting Staatsspoorwegen. Wereldtentoonstelling Amsterdam: Amstel Hotel. Bouw Grand Magasin Le Bon Marché, Parijs.  Salon des Refusés met werk van impressionisten. Manet exposeert Déjeuner sur l’herbe. Manet trouwt in Zalt-Bommel met Suzanne Leenhoff. 

1864. Het gezin Schwartz verhuist naar London waar vader Carl aan het werk gaat als minister/ dominee  voor de Free Church of Scotland. Joost bezoekt de Westbourne Collegiate School, Powis Gardens, Notting Hill. Een van de woonadressen in London was waarschijnlijk: 1 Cromwell Terrace, Harrow Road. Het laatste woonadres; 5 Strathmore Gardens, Kensington.

 

1864 wereldtentoonstelling Amsterdam: Paleis voor Volksvlijt. Oprichting Polytechnische School Delft. Gerard Heineken begint brouwerij. Het Rode Kruis wordt  opgericht in Genève. 

1865 Tolstoy, Oorlog en Vrede. Wagner, Tristan und Isolde. Lewis Carroll, Alice’s adventures in Wonderland.  Mary Mapes Dodge, Hans Brinker or The Silver Skates. Jules Verne, De reis naar de maan. Abraham Lincoln wordt vermoord. Monet schildert Déjeuner sur l’herbe buiten, in Fontainebleau. 

1866 Dostojevski, Schuld en Boete.  Pruisisch-Oostenrijkse oorlog. Gregor Mendels erfelijkheidsleer/klassieke genetica onder de aandacht.

1867 Karl Marx, Das Kapital. Wereldtentoonstelling Parijs met paviljoens voor Courbet et Manet. 

1868, 1869. Lousie May Alcott: Little Women

1869 afschaffing belasting op dagbladen (groei van 14 dagbladen in 1869 naar 62 in 1894). Suezkanaal geopend, de franse koningin Eugenie schittert (voor het laatst) op de boeg van de Aigle, het stoomschip bij Port Said het kanaal opvoer. 

1870 Carl Schwartz overlijdt onverwacht. Het gezin keert terug naar Amsterdam en Joost gaat naar het ‘ Stads Gymnasium’ . In 1873 verhuizing naar Bonn, waar het Königliches Gymnasium wordt gevolgd. 

1870-71 Frans- Duitse Oorlog, belegering Parijs en introductie mitrailleur. Einde van het Tweede Franse Keizerrijk, begin van de Tweede Republiek. 

1870 Winkler Prins Encyclopedie. Stoomvaart Maatschappij Nederland . Vaticaans concilie proclameert onfeilbaarheid van de paus. Schliemann begint opgravingen bij Troje. Derde republiek in Frankrijk.

1871 opstand van de communards in Parijs. Eerste fietsclub in Deventer . 

     Johanna Spyri, Heidi. Nietsche, Die Geburt der Tragödie.

1871-1918 Tweede Duitse Keizerrijk. Bismarck rijkskanselier tot 1890. De Pruisische koning werd in 1871 in Versailles uitgeroepen tot keizer van het nieuwe Duitse Keizerrijk, waarmee de eenwording van Duitsland een feit was. 

1872 Nieuwe Waterweg. Algemene dienstplicht in Frankrijk. 

1873 Holland Amerika Lijn. Beurskrach, gevolgd door een depressie van 6 jaar. 

1873-1914 Atjeh -oorlog

1874 Kinderwet Van Houten,om kinderarbeid aan banden te leggen.

1875 Internationale meterconventie ondertekend in Parijs. 

1876 Noordzeekanaal. Telefoonsysteem van Bell. 

1877 Verhuizing naar Utrecht, start rechtenstudie. Hij woont in bij een tante aan de Parkstraat I 212. (nu nr.43) Tijdens de studie blijkt zijn gezondheid kwetsbaar, op doktersadvies reist hij 2 wintersemesters naar Italië, de Riviera en Algiers. Dit gebeurt samen met een neef en een briljante privéleraar.

1877 ononderbroken spoorverbinding Amsterdam- Parijs. Edison vindt grammofoon uit. 

1878 Winkelpassage, Rotterdam. Wereldtentoonstelling Parijs. Groot-Brittannië bezet Cyprus. 

1879 promotie Aletta Jacobs, eerste vrouw die een universitaire studie afrondt. Vierde groepstentoonstelling van impressionisten. 

1879 eerste voetbalclub, HFC in Haarlem

1880 Rodin, De denker. Stichting van de VU door Kuyper. Van Gogh besluit kunstenaar te worden. 

1880-1920 bouw Stelling van Amsterdam (verdedigingslinie)

1881 uitvinding gloeilamp door Edison. Tsaar Alexander II wordt vermoord door een bomaanslag door nihilistische samenzweerders. Alexander III begint zijn regeerperiode met een harde lijn van antisemitisme, orthodoxie en autocratie. Grootscheepse vervolging van de Joden in Rusland onder het motto ‘ Rusland voor de Russen.’ 

1882 Afronding van de rechtenstudie en promotie: J.M.W.Schwartz,  De Invloed van den Leeftijd in het Burgerlijk Recht.Utrecht, P.J.Diehl. 

Vervanging van Prof. J.A.Fruin met colleges burgerlijk- en handelsrecht. 

1883 Na ca. een jaar verlaat hij de Universiteit Utrecht, gepasseerd bij de benoeming van een opvolger voor Fruin op, waarschijnlijk, politiek-kerkelijke gronden. Publicatie: De Oudste Tijdrekening der Romeinen.

Huwelijk met nicht en jeugdliefde Anna van Vollenhoven, ingezegend door ds Nicolaas Beets.Het paar gaat wonen op Maliesingel 19 in Utrecht, tot 1887.

 

              

 

 

 

 

 

 

 

 

1883 Wereldtentoonstelling Amsterdam, Orient Express (Londen – Parijs – Istanbul) 

1883 oprichting ANWB

1884. Eenige Opmerkingen over de ‘ Responsa Prudentium.’ 

       Aankoop landgoed De Zonheuvel, tussen Maarn en Doorn. 

1885. Benoeming tot lid van het Historisch Genootschap en het Provinciaal Genootschap van   Kunsten en Wetenschappen. Verblijf in Cannes en Parijs. 

1885-1887. Maliesingel 19, Utrecht is het woonadres in Nederland. Hij schreef er

           The Morning of a Love and other poems, J.M.W. Schwartz. Remington & Co. London.

           Julian, a Tragedy, J.M.W.Schwartz. Remington & Co. London.

1885 Rijksmuseum in Amsterdam, Kurhaus in Scheveningen. Passage in Den Haag. 

1886. Nivalis, a Tragedy in five acts, J.M.W. Schwartz.  Kegan Paul, Trench and Co. London.

1886 Heineken naar Stadhouderskade, Amsterdam

1887. Ongepubliceerde roman The Van Weylerts. 

1888 Geboorte dochter Ada (Adelheid Anna Beatrix Elisabeth) op 2 december in Parijs.

           A Sheaf of Sonnets, Remington & Co. 

           Geboorte Maarten Maartens. In Parijs schrijft hij in november, in een hotelkamer, Joost Avelingh en                A Black Box Murder. 

1888 eerste interlokale telefoonverbinding Amsterdam-Haarlem. (uitvinding 1876)

1888 uitvinding luchtband

1889. The Black-Box Murder. By the man who discovered the murderer. Remington & Co.London.

           The Sin of Joost Avelingh, a Dutch Story. Maarten Maartens. Remington & Co.  London.

           De naam Van der Poorten wordt aan de familienaam toegevoegd, naar oom Jozua Van der Poorten Van Vollenhoven, die naam en bezit na zijn dood doorgaf aan de kinderen van zijn zus, Joosts moeder Cornelia.

1890-1891 huur kasteel Lunenburg in Neêrlangbroek. Vanaf dit jaar werden de zomers vooral in Nederland doorgebracht. In 1891 ook naar Wiesbaden, een kuuroord aan de Rijn bij Frankfurt. En naar London. 

1890 Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij, in 2005 Royal Dutch Shell.

1891 An Old Maid’s Love, a Dutch Tale Told in English. Richard Bentley & Son. London.

          A Question of Taste. William Heinemann. 

1891 Philips & Co, Eindhoven. Joh.C.Kieviet, Dik Trom en zijn dorpsgenoten. Tweede druk met illustraties van J.Braakensiek. 1907 De zoon van Dik Trom. 1912 Toen Dik Trom een jongen was. 

1892-1894 wonen in gemeubileerde huizen in Zwitserland. Château de Sully nabij Vevey. In 1892 een reis met butler Willem naar Spanje en Marokko, o.a. via Nice, Valencia, Tangers, Lissabon, Madrid, Escurial, Sevilla, en dan via Wiesbaden met de trein naar London. Na een reis van vele maanden in de zomer terug in Kasteel Lunenburg. In de vroege herfst naar Leysin sur Aigle in Zwitserland. Juni 1893 London. In juli in Chexbres, Zwitserland. Later in Vevey. En in november een verblijf in  London. Vanaf 1894 wordt post verstuurd van kasteel Zuylestein bij Leersum.

 chateau de Sully was een in 1882 gebouwd luxe landhuis dat blijkbaar heel goed beviel,

1892 God’s Fool, a Koopstad Story. Richard Bentley & Son. London.

1892 Greenwichtijd voor spoorwegen, post en telegraaf. Jan Toorop introduceert Van Gogh in Nederland.

1893 Galeries Lafayette, Parijs

1893 Jaap Eden wielerkampioen op de weg, 

1894 wereldrecord 5 km schaatsen (dit blijft 17 jaar staan)

1893 Honorary Member of the Author’s Club, London.

1894. Honorary Member of the Author’s Club, New York.

         De Liefde van een Oude Jongejuffrouw

         The Greater Glory, a Story of High Life.

         Feuilleton “Een kwestie van Smaak’ in Het Vaderland, dec 1893-jan 1894.

1894 publicatie van The Final Problem, waarin Sherlock Holmes sterft bij de Reichenbach  waterval, tot schok van Conan Doyles lezers.

1894 -1899 huur kasteel Zuylestein in Leersum. Met bezoeken aan London, aan zijn moeder en zussen in Utrecht, zijn schoonmoeder, een reis naar de Italiaanse meren in maart-april 1896, Parijs in oktober 1896, aan Nice in februari 1897. In 1899 reisde Maartens via Marseille, Napels, Athene, Constantinopel en Athene, Beiroet, Syria naar het heilige land en Jerusalem. De reis is een grote onderneming. Hij reist retour via Pesth en Wenen.

1895 My Lady Nobody, a Novel.

          De Hoogste Roem en Joost Avelingh’s Zonde.

1896. Gods Gunsteling. 

1896-1898 verblijft Anna in een verpleeghuis

1896, op 9 juni de eerste films van de gebroeders Lumière zijn te zien in het Kurhaus in Scheveningen. 

1897, 1 dec. “ Of course we have all known all along that Dreyfuss was innocent, and his monstrous fate has been the greatest tragedy of our age – to me, certainly, and I suppose, to many.” (Letters p 140) De Dreyfuss-affaire hield de gemoederen bezig 1897-99, de rechten van het individu, smaad en antisemitisme versus gloire militaire. 

1897 Therese Schwartze maakt 2 portretten: een houtskool portret en een pastel van Ada. 

1898 Her Memory, a Novel. Macmillan & Co. London. 

1898 Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid

1899-1900 De winter van 1899-1900 werd doorgebracht in El Biar bij Algiers, in een Moors landhuis ‘ Sidi Salah’ 

1899 Boer War, die hem vervreemdde van zijn geliefde Engeland. Vredesconferentie in Den Haag.

1900 leerplichtwet kinderen 6-12 jaar

1900 De Zonheuvel, landhuis/kasteeltje bij Doorn wordt gebouwd naar eigen ontwerp, tussen 1900 -1903. Tijdelijke woonplaats is Huize De Bunt in Driebergen (1901-1902). Winters worden doorgebracht in Algiers en Parijs. Bezoeken aan London.

 1900 wereldtentoonstelling Parijs, Parijs culturele hoofdstad van Europa. 

1901 Some Women I have known. Willam Heinemann. 

(Thérèse Schwartze maakt een portret in houtskool van Van der Poorten Schwartz, dat nog steeds in zijn bibliotheek hangt. U leest het al: hier zijn 2 bronnen. Ik ben er nog niet uit).

1901, 1 februari. Begrafenis Queen Victoria, ” grootmoeder van Europa”  (Mak). Grens tussen 2 eeuwen. “ A Queen among Queens. “ (Letters p193)

1901 Woningwet: overheid neemt  verantwoordelijkheid voor volkswoningbouw. De Pier in Scheveningen.

1902. overlijden moeder Cornelia (Corrie) van Vollenhoven. 

1902 Nynke fan Hichtum, Afke’ s Tiental. 

1903 My Poor Relations, stories of Dutch peasant life. Constable & Co, London.

 1903-1915 De familie Van der Poorten Schwartz bewoont De Zonheuvel met personeel in poortgebouw en souterrain. 

1903 overlijden Nicolaas Beets. Spoorwegstaking, eisen worden ingewilligd. Elektrische verlichting in warenhuizen, op stations en in woonhuizen wordt gaandeweg aangelegd. Gasverlichting voldeed niet meer. De eerste Nederlandse speelfilm van Willy Mulens, opgenomen op het strand van Zandvoort. 

1904 Dorothea, a Story of the Pure in Heart.

          The Jailbird, a Play in one act. Werd opgevoerd in London, na een maand van oefenen.

1905 eredoctoraat: Honorary Degree of Doctor in Laws, University of Aberdeen. Reis naar Aberdeen, Edinburgh, Bowness en London. Winter 1905-1906 in Menton aan de Côte d’ Azur.

Trotse bezitter van een automobiel: merk Humber.

1906. 0verlijden schoonmoeder Elizabeth Jacoba van Vollenhoven, née de Wildt, in Menton

        The Healers, a novel.    

        The Woman’s Victory and  other stories.

1906 in gebruik name van de elektrische tram in Utrecht, in 1907 reed de laatste paardentram en werden de paarden verkocht. In 1904 reden de laatste paardentrams in Amsterdam. Ook in Leiden en Den Haag kwamen elektrische trams. 

1907. The New Religion, a Modern Novel. 

Ongepubliceerd: The Dreamer. 

Bezoek aan de VS en april en Canada in mei. Eredoctoraat: Doctor of Letters of the University of Western Pennsylvania, Pittsburgh, tijdens de opening van het Carnegie Institute op 12 april 1907, waar hij sprak.  In New York gastspreker op een vredescongres op 15 april. Ontvangst door president Roosevelt op het Witte Huis. (teksten zijn te lezen op www.maartenmaartens.nl) 

1908. Brother’s All, more stories of Dutch Peasant Life.

In september een kuur in Bad Nauheim aan de Welle. Bronnenbaden in Jugendstilstijl met mineralen en sporenelementen, goed voor de gezondheid.

1908 nationale tijd (tot dan had iedere stad, ieder dorp in Nederland de eigen zonnetijd); Nederlands elftal int brons op Olympische spelen.

1909 eerste officiële Elfstedentocht en Vierdaagse

1909. The Price of Lis Doris.

Gekozen als lid van de Atheneum Club, London in mei. Als enige buitenlander: member of the General Council of the Authors’ Club. In maart naar Peysonnax, om te kuren in het sanatorium. Dit kuuroord diende als inspiratie voor de roman The new religion.  Sir Lawrence Alma Tadema maakt een pentekening van Maartens, die wordt geëxposeerd op de wintertentoonstelling van 1913 van de Royal Acadamy in London. Een memorial exhibition na zijn dood in 1912 in Burlington House. 

1910. Harmen Pols, Peasant. Methuen & Co.

Bezoek aan London in mei, ten tijde van de begrafenis van King Edward VII. In oktober in Wiesbaden voor een kuur. 

1910 spoor Amsterdam – Marseille (24 uur)

1911 de eerste vliegmachine werd gezien boven Utrecht op 8 mei om 07.12 uur. Een sensatie. 

1911. Lis Doris, de Roman van een Nederlandschen Schilder. Maartens en zijn dochter verblijven 2 weken in Parijs, op weg naar London, waar ze een maand in een flat in Whitehall Court woonden. De reis werd afgesloten met een kort verblijf bij Sir Edmund en Lady Gosse. In april reisde Maartens alleen naar London, voor zaken.

 Met Edmund Gosse, 1911.

1911 de eerste vliegmachine werd gezien boven Utrecht op 8 mei om 07.12 uur. Een sensatie.  Anthony Fokker vliegt een rondje om de Grote Kerk van Haarlem

1912. Eve, an Incident of Paradise Regained.

 Max Beerbohm maakte een karikatuur van Maartens, die in april 1913 tentoon wordt gesteld in de Leicester Galleries, London. Een eer.  

Ongepubliceerd: The Love-Life of Carol Casteel. 

Maartens leest nog bij kaarslicht, terwijl veel huizen in Doorn al elektriciteit hebben. Reis naar Zwitserland (Peysonnax), Parijs en London. In Dronryp (Friesland) wordt een bronzen maquette onthuld bij het geboortehuis van de schilder Lourens Alma Tadema met een inscriptie van Maartens.

1912, 16 april. De Titanic vergaat. De eerste verkeersagent wordt geïnstalleerd om het steeds meer vastlopende verkeer in Amsterdam in goede banen te leiden. Rechts rijden werd ingevoerd in 1900, maar velen hielden zich daar niet aan. 

 1913 Vredespaleis, permanent Hof van Arbitrage

1913 Reis naar Italië in maart. Laatste reis van zijn leven in mei/ juni. Brand in De Zonheuvel verwoest dat deel van het huis dat voor bedienden is bestemd. In november naar Leipzig, voor een bezoek aan baron Tauchnitz en Berlijn, waar hij dr. Ahn opzocht, zijn Duitse uitgevers.

1914. Gedichten, Joan van den Heuvel. P.N.van Kampen & Zn, Amsterdam.

          A uniform edition of The Works of Maarten Maartens, Archiblad Constable & Co, London.

In 1914 probeert Van der Poorten Schwartz van De Zonheuvel een ambulancepost te maken.

1914- 1918 WOI. 

1915. Overleden op 3 augustus in Zeist, begraven in Neêrlangbroek. Na zijn dood blijven vrouw en dochter wonen op De Zonheuvel tot Anna’s dood in 1924.

1915 Nederland 6 1/2 miljoen inwoners.  Warenhuis De Bijenkorf

1917 algemeen kiesrecht voor mannen, gelijkstelling overheidsfinanciering openbare en bijzondere scholen. Russische revolutie

1919 algemeen kiesrecht voor vrouwen. Oprichting Volkenbond en KLM

1924. Zijn vrouw Anna overlijdt op 7 mei en wordt naast haar man begraven in Neêrlangbroek. Na Anna’s dood krijgt De Zonheuvel een andere bestemming. Dochter Ada gaat in een pension in Doorn wonen. De Zonheuvel wordt een conferentie-oord en centrum voor (inter)nationaal jeugdwerk. 

1930. The Letters of Maarten Maartens, edited by his daughter. 

           Six Short Stories, selected by dr.W.van Maanen. Meulenhoff, Amsterdam.

1935. Novellen en Verzen. Verzameld en vertaald door M.A.Schwartz. Bosch & Keuning.

1944. Dochter Ada overleden op 4 september, na de laatste maanden van haar leven te zijn verpleegd op De Zonheuvel. 

1975 De Dwaas Gods. Meulenhoff 

1977. Vrouwen die ik heb gekend. Meulenhoff.

2015. At Home and Abroad, stories of love. Doorn, Stichting Maarten Maartens. 

 

           

Bibliografisch. Secundaire literatuur, non-fictie.

Secundaire literatuur & andere media gebruikt bij de studie van Maartens’ leven en werk, en de negentiende eeuw waarin hij leefde. Non-fictie.

Met aantekeningen. Geen aantekeningen? Dan ben ik er nog niet aan toegekomen, de stapels zijn hoog. 

Hans Christian Andersen, Nooit rijk, nooit tevreden, nooit verliefd. Een keuze uit zijn dagboeken en brieven. Bezorgd, vertaald, van noten en een voorwoord voorzien door Edith Koenders. Arbeiderspers, Privé-domein. Amsterdam 1998.  Het was een bijzonder moment, toen ik ontdekte dat Andersen ook drie keer in Amsterdam is geweest. De beroemde schrijver was er in 1847, 1866 en 1868. In 1847 was Josua Schwartz nog niet geboren, in 1866 en 68 woonde hij in Londen. Toch zijn de aantekeningen over het weer, het logeren, de mensen die hij ontmoet, etc.interessant.  Die mensen zijn soms ook schrijvers en dichters, naast gegoede burgers. De stad en het dagelijks leven daarin gaan leven als je zijn dagboekaantekeningen leest. Het is leuk om terloopse aantekeningen over Kneppelhout, Van Lennep, Ten Kate en de jurk van de vrouw van de componist Verhulst te lezen. 

Thomas Andratschke (red.), Jan Jaap Hij (red.), Renske van der Linden-Beins, Cornelia Aman.  Max Liebermann en zijn Nederlandse kunstenaarsvrienden. Waanders, Zwolle 2006. Met de gedachte dat je taal en tekens in de tijd pas kunt begrijpen als je in het landschap van die tijd heb rondgereisd, scharrelde ik rond en bemachtigde  onder andere dit kunstboek. De tentoonstelling heb ik helaas gemist, het boek bezorgde me een paar fijne avonden. De grootste winst was het besef, dat ik tijdens colleges kunstgeschiedenis goed doordrongen was geraakt van de invloed van Franse schilders en de trek naar Parijs en de Provence. Maar van een zuigkracht van Engeland, London, Noord-Afrika en Algerije was ik niet op de hoogte, terwijl heel wat schilders uit Maartens’ tijd die kant op reisden en er kort of lang verbleven. Leerzaam. Dit geeft niet alleen aan hoe gering mijn kennis is, maar ook hoe zinvol het rondscharrelen en studeren.  En de schilderijen en beelden geven letterlijk beeld aan dit deel van zijn leven. Ze laten zien hoe het was, door de ogen van anderen met een geoefend oog en verbeeldingskracht.  Het is een mooi uitgegeven kunstboek, waarin prachtige schilderijen op een aanvullende manier de tijd verbeelden. Bijvoorbeeld: Andersen beschreef de indruk die de kleding van weeskinderen in Amsterdam op hem maakte, als onprettige in stigmatiserend. Liebermann schilderde de kinderen in hun omgeving, het weeshuis. Beeld en tekst samen maken er in mijn hoofd een boeiend geheel van. Het is prettig te weten dat het weeskind Joost Avelingh werd opgevangen door familie en niet in zo’n pak hoefde rond te lopen. Met Harmen Pols in gedachten is het schilderij Hollandse Dorpsstraat uit 1885 extra boeiend. En schilderijen van Marius Bauer over de Magreb en Algerije, laten me een onbekende wereld zien, waar Joost Schwartz met zijn gezin, schoonmoeder en bedienden maandenlang verbleef. 

E.A.Beresteyn, Genealogisch Repertorium, Den Haag 1972.

Aaron Bernstein. Some Jewish Witnesses for Christ. London 1909 (Gutenberg e-book). Bevat het levensverhaal van Carl Schwartz, Maartens’ vader, in de context van het Europa waarin joden zich bekeerden tot het christendom. Vanaf de middeleeuwen bekeren zich joden, dit is een mij onbekende geschiedenis met veel volgelingen, die blijkbaar hun praktiserende weg kwijt waren geraakt in het seculiere leven en nieuwe inspiratie en vervulling vonden. 

Willem van den Berg & Piet Couttenier, Alles is taal geworden. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1800-1900. Bert Bakker, Amsterdam 2016. Veelomvattend standaardwerk, waar bij de samenstelling logischerwijs keuzes zijn gemaakt die voor mij het beeld dat in de neerlandistiek bestaat over deze eeuw en zoals ik dat tijdens mijn studie leerde bevestigd wordt. Helaas blijkt mijn aandachtsgebied nog steeds niet onder de aandacht van de gevestigde orde te vallen. Betekent dat dat wat ik doe zinloos is? Nee, juist niet. Het is maar een mening, maar die voel ik sterk. 

W.van den Berg en Peter van Zonneveld (red.), Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw. Twaalf verkenningen. Hes, Utrecht 1986. 

BLNP, Biografisch Lexicon voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme. Deel 2, 1983. http://recourses.huygens.knaw.nl/retroboeken/blnp . Op pag 400-402 Carl August Ferdinand Schwartz. Bijdrage over leven en werk. 

BNTL. Bibliografie van de Nederlandse Taal- en Literatuurwetenschap (Huygens Instituut). P.1239-1242.

H.Boeke, “Denk eens om de Joodjes in uw gebed”. Dr. Carl A.F. Schwartz, evangelieverkondiger onder de joden in Amsterdam. In: Reformatorisch Dagblad, 21 okt.1999. Wat een titel! Treffend voor de sfeer waarin in o.a. Amsterdam onder een deel der gelovigen liefdadigheid en zendingswerk werd verricht onder de armen en de joden. Meer specifiek de joodse armen in de jodenbuurt. Dr. Carl Schwartz was een charismatisch leider, die gelovige dames inspireerde om joden te bekeren,maar zelf niet de wijk introk. 

Betje Boerhave, Het dagboek van Betje Boerhave. Deel I t/m VII. Uitgave van de Stichting Museum voor  het Kruideniersbedrijf te Utrecht. 1975.  De oudere halfbroer Carl Gottlieb Philipp gaf bijles engels aan de familie Boerhave, nadat hij 20 jaar in Engeland was geweest en (in de buurt van) Utrecht verloofd met een freule Hora Siccama. Aardig om in deze bron te lezen over het dagelijks leven in Utrecht in de jaren 1870 en 1880, waarin de geboren Utrechters wat onderdanig zijn aan alle hooggeleerde en adelijke personages die de stad ook bevolken. Na het huwelijk met de freule is er een zoon geboren die al snel sterft. De schrijfmachine doet zijn intree in die jaren, evenals de fiets en de telefoon. Er wordt waterleiding aangelegd. Er zijn nogal wat familieperikelen, maar er is ook aandacht voor prins Alexander die voor zijn gezondheid in Algiers verblijft in december 1875. Blijkbaar een bekende bestemming?

G.J. van Bork en P.J.Verkruijsse (red.), De Nederlandse en Vlaamse auteurs. Van middeleeuwen tot heden. De Haan, Weesp 1985. Een bijdrage van D.Welsink met een korte biografie, bibliografie. (p.366) Opvallend, omdat Maartens in hèt handboek van de geschiedenis van de Nederlandse letterkunde, Knuvelder IV, niet is opgenomen. En ook niet in het recent verschenen Alles is taal geworden. 

C.L. Brinkman ea.  Brinkman’s catalogus van boeken en tijdschriften, verschenen in Nederland en Vlaanderen en in de Nederlandse taal elders. Leiden, deel 1883. 

Bill Bryson, Een huis vol. Een geïllustreerde editie van het dagelijks leven. Vertaald door Inge Kok en Peter Diderich. Atlas Contact, 5e geïllustreerde druk 2013. Een meesterwerk van non-fictie,  een goed verhaal, dat leest als een trein over de geschiedenis van alles waarmee we ons omringen in ons huis en ons dagelijks leven. Voor iedereen die het boeiend vindt om te ontdekken hoe ook in onze huizen de geschiedenis een plek heeft, door de spullen die we gebruiken. Zeker in dit huis, dat gebouwd is in de 19e eeuw. Ik blijf betoverd achter. Dat kan dus blijkbaar ook bij non-fictie. 

Anne van Buul (red), Lopende vuurtjes. Engelse kunst en literatuur in Nederland en België rond 1900. Hilversum 2012. Rythmus. Jaarboek voor de studie van het fin de siècle 1. 

Dr. Capadose en Adolph Saphir, Ter nagedachtenis aan dr.Carl Schwartz. ’s-Gravenhage 7 November 1870. Zwager (broer van zijn eerste vrouw Maria Dorothea) en vriend gaven na het onverwachte overlijden van Carl Schwartz in 1870 dit in memoriam uit. Deze zo directe bron van twee dierbaren is waardevol. Bewondering voor doorzettingsvermogen voor de geleverde strijd voor het geloof, onder grote tegenstand, voor zijn charismatische karakter en grote ijver. Onder de joden was hij eenzaam, hij werd vaak oneerlijk behandeld, terzijde geschoven. Maar ook bewonderd en gewaardeerd. 

Carol T. Christ, Catherine Robson, The Northern Anthology of English Literature, 8th edition, volume E, the Victorian Age. Meer een bloemlezing, maar boeiend door de nawoorden met uitleg over facetten van het victoriaanse tijdperk. Over geld en de waarde daarvan, de diverse godsdiensten die beleden werden, kaarten van London. Maartens was geen echte Victorian natuurlijk, maar toch. Hij komt ook niet voor in dit werk. 

Colette, De eerste keer dat ik mijn hoed verloor. Zelfportret in verhalen. gekozen, vertaald, geannoteerd en van een inleiding voorzien door Kiki Coumans. Arbeiderspers, Amsterdam. Privé-domein nr. 291. 4e druk 2018. Deze volstrekt originele auteur was jonger dan Maartens, zo’n 15 jaar. Maar over haar jeugd en de jaren tot WOII schrijft ze boeiende verhalen, die een frisse inkijk geven in de 19e eeuw. Een heel ander milieu dan waarin Maartens verkeert. Desalniettemin een welkome aanvulling ter completering en voor een frisser beeld van die eeuw. Op reis zijn naar het verleden betekent niet: alleen alles in dezelfde straat bekijken. Deze leeservaring wilde ik niet missen. 

Thera Coppens, Sophie in Weimar. Een prinses van Oranje in Duitsland. Meulenhoff, 2011. Ik besefte, toen ik dit dikke boek van 652 bladzijden in handen kreeg, dat mijn beeld van Europa in de 19e eeuw nogal werd bepaald door Nederlandse, Britse en Franse bronnen. Terwijl Duitsland natuurlijk ook het bestuderen waard is. Het land is o.a. verbonden met heel Europa door huwelijken van koningskinderen uit bijna alle naties. Het boek is dik, er zit gigantisch veel werk in van de auteur. Omdat het verhalende geschiedenis is, ruim ondersteund door bronnenmateriaal, leest het prettig. Het is een stuk Nederlandse geschiedenis zoals ik die nog niet eerder las over prinses Sophie, dochter van koning Willem II en groothertogin Anna Palovna, die in 1842 trouwde met Erfgroothertog Karl Alexander von Sachsen Weimar. En passant leer ik over de Oranje dynastie, de karakters en regeringsperiodes van Willem I, II en II, hun vrouwen en kinderen, de banden met het huis Romanov, de diverse Duitse koningen, hoe anders de Hohenzollers in Pruisen van aard zijn dan de Von Saksen Weimars. Ik begrijp hoe de afscheiding van België plaats kon vinden. Dat de vraag om democratie en een menswaardige behandeling van burgers en arbeiders de hele eeuw al onrust gaf. Waarom koningin Sophie zo’n hekel had aan haar man Willem III en hoe de Britse cultuur verbonden was met de onze, al eeuwen lang. Dat engelse gouvernantes een normaal verschijnsel waren aan het hof van de Oranjes. Prinses Wilhemina had bijv. Miss Elizabeth Saxon Winter als Gouvernante. Nog aardiger: toen kroonprins Willem nadat zijn vader koning werd op Soestdijk ging wonen met Anna Pavlona en hun 3 kinderen, sprak zij vlotter Nederlands dan hij. Willem was immers grotendeels in Engeland opgegroeid, nadat zijn vader en het gezin verbannen waren. Nederland heeft dus jarenlang een koning gehad met een Brits/ Oxfords accent. En Maartens was niet de enige die een deel van zijn jeugd in Engeland doorbracht. Ook aardig om te lezen in tijden van Brexit en vragen over hoe het concept Europa ingevuld zou kunnen worden is, dat in het 19e eeuwse Europa onder andere vrede bewaard werd door het aangaan van huwelijksbanden. Het huwelijk was in hoge kringen het middel om bezit veilig te stellen en vrede te bewaren. Daarnaast is er ruim aandacht voor cultuur. Schrijvers, musici en denkers passeren de revue, Sophie en haar man boden hen ruimte, zoals in Weimar eerder Goethe geliefd en toonaangevend was. Andersen bijvoorbeeld kom ik weer tegen, het echtpaar Schumann en vele anderen. Een rijk boek. 

Hanna da Costa – Belmonte, Dagboekje. Bewerkt en toegelicht door dr. O.W. Dubois. Heerenveen, 2000. Gelezen om meer te begrijpen van de kringen van het Reveil, waarin Carl Schwartz en zijn gezin zo warm werden onthaald. Uit de eerste hand wordt het leven Amsterdam in de jaren 1820-1865 (in 4 delen) ingevuld. Het wordt duidelijk hoe belangrijk Schwartz was voor velen als (bege)leider van het geloofsleven. Op pag 145 een ongeluk met een koets waarin Schwartz en zijn nieuwe vrouw Cornelia van Vollenhoven! Ze kwamen gelukkig met de schrik vrij. 

DBNL, Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letteren,  via dbnl.org. Een opsomming van 2 biografieën, uit 1985 en 2003-?. Van de werken van Maartens. De uitgaven van Maartens na zijn dood. Een drietal secundaire artikelen over werk van Maartens, 2 uit 1895 en 1 uit 1915. De Gids recenseerde op 25 februari de roman De liefde van een oude jongejuffrouw en was daarover niet erg te spreken. In Elsevier’s Geillustreerd Maandschrift een recensie van Joost Avelingh’s zonde, waarin het bijzondere talent van Maartens genoemd wordt, naast een paar minder geslaagde punten. En de link naar een mij onbekend verhaal, ‘ Om het armhuis’ in het tijdschrift De Huisvriend uit 1899. Vermomde Nederlandsche en Vlaamsche Schrijvers”, 1928. Wat opvalt is dat de bijdrage over Maartens is bijgewerkt, een jaar geleden was hier minder te vinden. 

B.N.T.L. blz. 1239-1242. 

Dèr Mouw in Doetinchem. Inleiding J.B.W.Polak, Serie bloem der decadentie. Zutphen 1986. Wat een naar boekje. Een van J. Schwartz’ oudere halfbroers speelt hierin een hoofdrol. Karl Gottlieb Philip was in 1868, op 17 februari, benoemd tot rector van het gymnasium in Doetinchem. In 1904 speelde er een conflict met de latere dichter Dèr Mouw, die er toen werkte als leraar klassieke talen. Max, de zoon en leerling, speelde een lastige rol in het dramatische conflict. Wat er meer dan 100 jaar later duidelijk is, is dat Dèr Mouw een zeer sensitieve persoonlijkheid is, waar Schwartz helder en transparant tracht te zijn en het conflict over examenfraude op deze wijze te bezweren. Het kent alleen verliezers. Aardig zijn wel de opgenomen foto’s waarop we Karl Schwartz zien met baard, als een joodse leraar. En zijn zoon Max als frisse, intelligente jongeling. 

Lodewijk van Deyssel, Gedenkschriften 1864-1924. “ Boek en Periodiek”, R.J.Goddard, Den Haag. zj. In deze autobiografie vertelt Van Deyssel vrij nauwkeurig over zijn kindertijd, jonge jaren, zijn ouderlijk huis, zijn vrienden en kennissen en binnen- en buitenland. Het werk werd destijds aangeprezen als een meesterwerk van schoon en lyrisch proza. Ik ben op zoek naar een spoor van Maartens en vind een beschrijving van een bezoek aan London in 1894 met de familie Toorop, dat heel aardig is vanwege de sfeer die zo impressionistisch wordt overgebracht. (p.272 ev) Een beschrijving van het huis van Lourens Alma Tadema is leuk, Maartens kwam daar immers ook. Evenals alle gewone zaken als een koetsier, samenstelling van het ontbijt, museumbezoek, gekke grappen met Teixeira de Mattos bij Tussaud’s (o.a. de vertaler van Couperus). In deze uitgave geen vermelding van een bezoek aan De Zonheuvel. 

Lodewijk van Deyssel, De scheldkritieken. Met een voorwoord en voorzien van aantekeningen, bezorgd door Harry G.M.Prick. Arbeiderspers, Singel 262 Amsterdam 1979. Op p.256 bespreekt Van Deyssel de roman Purification van M.Reepmaker. (Paris, 1895). Daarbij stelt hij ‘ Je gagerai trente mille florins que notre illustre Reepmaker s’est dit: Voyez ce Maarten Maartens et sa renommée grandissante en Angleterre. (‘I can’t leave it. Wonderfull. Delicious!’), voyez ainsi le profond Byvanck dont le livre sur Paris a été publié en francais….Je vais faire en France ce Maartens a fait en Angleterre. “ . Van Deyssel was op een auteur gestuit die Nederlander was en publiceerde in het frans. Hij vermoedde dat Maartens’ succes en verdiensten de inspirator waren. 

Jane Eastoe, Victorian Pharmacy. Rediscovering Forgotten Remedies and recipes. Foreword by Ruth Goodman. As seen on BBC. Pavilion Books, London 2010. Als je Victorian Farm kijkt op YouTube, dan wordt je als vanzelf ook deze serie voorgeschoteld. Opnieuw een boeiend project, dat aangeeft hoe belangrijk de victoriaanse tijd was en hoeveel interesse er is bij een Engelstalig publiek. Op de Hollandse buis zou zoiets ook aanbevelingswaardig zijn, men heeft tegenwoordig geen idee meer van bijvoorbeeld de luxe van vaccins. Ik hoop dat dit boek naast het lezen van de romans van Maartens die handelen over ziekte en gezondheid me extra achtergrondinformatie kan geven. Zeker over de toen heersende ziektes. Daarnaast is het aardig voor de erin opgenomen recepten, waarvan een deel voor de mens die houdt van pure producten en haar geld niet aan onnodige marketing, verpakkingsmaterialen, vulmiddelen en dergelijke wil uitgeven. Hoewel tot haar grote verbazing blijkt dat ook het principe van de verkoop van gebakken lucht ook toen doodnormaal was. De pil die overal goed voor is! Wat worden we toch graag voor de gek gehouden. Zij die de  de mooi uitgegeven boeken van Ruth Goodman en kompanen in de kast heeft staan is een gelukkige boekenbezitster. Zolang de Brexit nog doormoddert: ze kosten heel weinig en belanden dus voor maar een paar luttele euro’ s in de brievenbus aan deze kant van de plas. 

P.G.van Epen (red.), Nederlands Patriciaat. (deel 16 en 48)

M.H.Gans, Memorboek. Platenatlas van het leven der joden in Nederland van de middeleeuwen tot 1940. Baarn 1971. Gebruikte druk 1991. Een zwaar boek, letterlijk en figuurlijk, want het is enorm van afmeting en gewicht. En heel anders van toon dan het in onze tijd verschenen werk van Simon Schama. Ik vond hierin een stukje over Carl Schwartz en zijn tijd als evangelist onder de joden in Amsterdam, een rol die door de joodse gemeenschap niet werd gewaardeerd. Daarnaast ook beeldende beschrijvingen van het joodse leven in Amsterdam in de 19e eeuw. 

André Gide, Als de graankorrel niet sterft. Amsterdam 1973. Si le grain ne meurt pas, Paris 1955,  vertaald door Pieter de Beek. Gide is 10 jaar jonger dan Maartens. In dit autobiografische werk schreef hij over zijn jeugd in een deftig Protestants milieu in Parijs en de provincie. Het geeft een mooi beeld van kind zijn in de 19e eeuw, met alles wat daarbij hoort. Familie, vrienden, kerk. Spelen en sporten. En ziek zijn, iets in Gides jeugd ook een grote rol speelde. Een vader die sterft als hij 11 jaar is, vele verhuizingen en de diverse vriendschappen in de loop der jaren. Kuren vanwege een zenuwziekte, die deels geveinsd was. Onderwijs thuis, in de kost bij een leraar en op diverse scholen. Gide blijkt een originele geest, die boeiend schrijft over de vele ingrediënten van een jeugd in de 19e eeuw, die zo uit de eerste hand worden doorgegeven. Het vertelt ons meer over de jeugd die een ander kind in hetzelfde tijdvak, in een vrij religieus milieu gehad kan hebben. 

Peter Ginn & Ruth Goodman, Full Steam Ahead. How the railways made Britain. William Collins, 2016. By arrangement with the BBC. Dit boek is opgedragen aan  alle mannen, vrouwen en kinderen die hun leven, een lichaamsdeel of hun tijd aan de creatie en het onderhoud van de Britse spoorwegen. Een opdracht die wat zegt! De impact van het enorme spoornetwerk was ook enorm, met veel meer lijnen en stations dan in onze tijd nog over zijn. De spoorwegen ontsloten het land voor handel en reizen. Hier wordt gewerkt vanuit het idee dat het victoriaanse tijdperk er een was van grote veranderingen met zowel een agrarische als een industriële revolutie, grote sociale veranderingen en technologische ontwikkelingen. Met als kroon op het werk: de railway. ‘ The railway changed the world’. (p.10) Peter Langlands is ook weer betrokken bij dit project, het boek en de tv-serie, maar staat niet als co-auteur genoemd. Opnieuw een hartverwarmend,  zeer informatief project van dit drietal. 

Hans Goedkoop, Kees Zandvliet, De IJzeren Eeuw. Het begin van het moderne Nederland. Walburgpers, Zutphen 2015. Een fijn eigentijds boek waarin Goedkoop, ondersteund door de bijbehorende serie van de VPRO in 15 hoofdstukken/ afleveringen laat zien hoe de 19e eeuw de bakermat is van onze moderne tijd. Onderhoudend, fijn verteld, informatief, leerzaam. Wat wil een mens nog meer? Aansluitend bemachtigde ik een dik boek van Reader’s Digest, met veel platen in minder tekst, over Nederland rond 1900. En zag dat iedere auteur ons weer een heel ander beeld laat zien van een tijdvak: door de eigen bril. Niet erg, wel aanvullend. 

Vincent van Gogh, Ik heb een vuur in mij. Zijn mooiste brieven. Bezorgd door Leo Jansen, Hans Luijten en Nienke Bakker. Oorspronkelijke titel: De kunst van het woord. Zijn mooiste brieven. Amsterdam 2016. Dat boeken zo weinig meer waard zijn in onze digitale wereld die racet en rent begrijp ik amper, maar heeft wel één voordeel: zo af en toe kan ik mooie boeken die aan de aandacht van de grote verkoop ontsnappen voor een habbekrats aanschaffen. Mooi en nieuw, ongelezen en een feest om open te slaan, om aan te ruiken en door te bladeren. Het boek als zintuigelijk genot. Met illustraties. Ik vraag me af of ik genoeg weet van schilderkunst om alles te begrijpen, maar deze reis door het Nederland, London, België en Frankrijk van 1875-1890 laat ik me niet ontzeggen. Sterker nog: ik pak ‘m in en neem ‘m mee op mijn eigen reis naar een zeer rustig dal in het zuiden van Frankrijk, waar ooit zelfs een film over Van Gogh’s leven werd opgenomen. Al lezend ben ik dan twee keer op reis. Nog 4 nachtjes slapen, dan reis ik in dubbele zin. (dd.24 april ’19)

dr. W. De Greef, Carl A.F. Schwartz. In de serie Messias belijdende joden, vergeten eerstelingen. Een boekje in een serie, vanuit orthodox protestantse hoek. Er is voornamelijk aandacht voor de theologische ideeën van Carl Schwartz in de Amsterdamse tijd. Ik zoek meer naar mens en biografie, zodat ik onze schrijver beter kan leren begrijpen. 

Hans Heesen & Harry Jansen, Maarten Maartens. De Tolstoi van Doorn. In: Pen in ruste. Schrijversgraven in Midden-Nederland. Baarn 2001. Reisbeschrijving van een tocht langs graven van (vergeten) schrijvers, zoals ook Maartens en collega’s die een rol in zijn leven speelden of in de buurt woonden. Nicolaas Beets en Frits Smit Kleine worden bijvoorbeeld ook besproken. Refereert aan zijn internationale roem als ‘ sedert de dood van Tolstoi de voornaamste romanschrijver die Europa kan aanwijzen.’ (p.140) Twee pagina’s goede tekst en een sfeervolle foto van het graf van hem en zijn vrouw. Past goed in mijn kast dus. 

Hans Heesen, Maarten Maartens op Maliesingel 19. Schrijvershuizen 8. De Utrechtse Boekhouder, tijdschrift voor Utrechts literair erfgoed. red. Niels Bokhove & Hans Heesen, nr.4/2014 [9]. Een kort overzicht van Maartens’ schrijverschap en de tijd waarin hij in Utrecht studeerde, woonde en zijn eerste werk schreef. Tijdens zijn studiejaren woonde hij bij een tante aan de Parkstraat I 212 (23), tegenwoordig nummer 43. Na zijn huwelijk met Anna van Vollenhove trok het stel in het statige pand aan de Maliesingel 19. Joost en Anna wonen daar van 1885-1887. Wat opvalt is dat de familie dicht bij elkaar woont, zo ongeveer om de hoek. Zijn moeder en zussen wonen aan de Schoolstraat, zijn schoonmoeder aan de Maliesingel. 

Nettie Heimeriks en Willem van Toorn (eindredactie), De hele Bibelebontse berg. De geschiedenis van het kinderboek in Nederland & Vlaanderen van middeleeuwen tot heden. Amsterdam, Em.Querido’s Uitgeverij B.V. 1989. Hier vind ik o.a. boeiende informatie over Joh Braakensiek, die ook werd van Maartens illustreerde. Goed standaardwerk. 

J.Henderson, All Love. A biography of Ridley Herschell. With foreword by Stuart Cohen. UK 2006. Al snuffelend op dat wereldwijde web vond ik deze biografie in de tijd waarin ik graag meer wilde weten over de londonse periode van het gezin Schwartz. Waar kwamen ze terecht? Waar woonden ze? Hoe was het daar? Hoe functioneerde de gemeente in die enorme stad vol immigranten uit Oost-Europa? Dit is de biografie van Ridley Herschell door een geloofsgenoot die hem bewondert. Herschell is net als Schwartz een bekeerde jood uit Polen, die uiteindelijk in London aan het werk gaat als zendeling. Hij krijgt de kans een kerk te bouwen voor een grote groep nieuwe gelovigen en het is in die kerk dat Schwartz in eerste instantie aan het werk gaat als het gezin in London komt wonen. Dit boekje gaf me informatie waarmee het uiteindelijk mogelijk was de kerk, het huis waar ze wellicht kort na hun aankomst in 1864 woonden en het graf van Schwartz op te sporen. 

Dr. A van Hulzen, De wereld van eergisteren. Nederland tussen de jaren 1900-1920. Den Haag 1983. ‘ Nothing is so unknown as the recent past’. Hier veel praktische informatie en feiten over dit tijdvak, wat deze tijd als een landkaart voor me op tafel legt. Dè aanleiding om een tijdlijn te gaan samenstellen. De biografie in het landschap van de feiten van de tijd.  Ik herken veel uit het leven van mijn grootouders. standsverschil, rijtuig of handkar, mevrouw of juffrouw of vrouw. Enzovoort. 

Geluk in de negentiende eeuw, onder redactie van Lotte Jensen en Lisa Kuitert. Eenentwintig auteurs op zoek naar geluk voor Maritha Mathijsen, ter gelegenheid van haar afscheid als hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde van de Universiteit van Amsterdam. Bakker, Amsterdam 2009. 

David Kalmijn, Abraham Capadose. Proefschrift. ’s-Gravenhage 1955. Bijzonder dat dit proefschrift via boekwinkeltjes punt nl gewoon te koop was. Kocht het om meer inzicht in de kringen van Capadose en het Reveil te krijgen en dus in het leven van Carl Schwartz en de sfeer waarin Maartens opgroeide. Capadose vertaalde ook de biografie van Adolp Saphir in het Nederlands. Schwartz blijkt een publiekstrekker te zijn geweest,  er kwamen soms wel 1400 mensen naar zijn preken. 

Sandra Kemp, Charlotte Mitchell, David Trotter. The Oxford companion to Edwardian fiction. Oxford University Press. Oxford 1997. (reprint 2007)  Maartens heeft hier een eigen paragraaf, die ingaat op biografie, een aantal korte verhalen, een aantal romans en thematiek. Bijzonder is dat de invalshoek anders is dan bij Sutherland. Beide gidsen kloppen in hun beschrijving, en zijn in hun bondigheid deels ook te kort door de bocht. Maartens publiceerde veel in de Edwardian tijd, dat daar aandacht voor is voelt goed. 

Geert Mak, De engel van Amsterdam. Amsterdam 1992. Hoeveel geschiedenis ga ik vinden in deze verhalen? Ik hoop op verhalen over de Prinsengracht, de Rozengracht en andere sporen van plekken. 

Geert Mak, De eeuw van mijn vader. Amsterdam/ Antwerpen 1999. 

Geert Mak, In Europa. Reizen door de 20ste eeuw. Amsterdam 2004. 

Ton van Kempen & Nicoline van de Beek, Madame Manet. Muziek en Kunst in het Parijs van de Impressionisten. Culemborg 2014. Het is simpel: een boek als dit kende ik nog niet en het is heel inspirerend. Het is verbeeld verleden, een verhaal gebaseerd op de biografie van de vrouw van de schilder, vol illustraties van schilderijen, foto’s van documenten en spullen en mensen. Bijzonder goed en uitgebreid onderbouwd. Mevrouw Manet, Suzanne Leenhof,  kijkt terug op haar leven met de schilder omdat een journalist contact met haar zoekt. Heel het kunstenaarsleven uit de dagen van de impressionisten komt van onder het stof vandaan. Maar ook de Frans-Duitse oorlog en wat die betekende voor de inwoners van Parijs. Ik ben al lezend blij dat Josua in Londen zat en niet in Parijs. Europa was stukken onveiliger dan nu. Dit boek is echt een bijzonder knappe prestatie, het leest als een roman en is enorm verantwoord. Heerlijk. Onze auteur bracht ook tijd door in Parijs, het is daarom fijn om meer te weten te komen over het Parijs van rond 1900. 

De Kempenaer, Vermomde Nederlandsche en Vlaamsche schrijvers. vervolg op Mr.J.J. van Doorninck’s Vermomde en naamlooze schrijvers, Leiden 1928. Standaardwerk voor het uitpluizen van pseudoniemen. 

M. Elisabeth Kluit, Het Réveil in Nederland 1817-1854. Met een “ Ter Inleiding van Dr. N.Japikse. Met 42 afbeeldingen. H.J.Paris, Amsterdam, 1936. Standaardwerk over het Reveil. Interessant voor de biografie is, dat Carl Schwartz zijn aanstaande 2e vrouw waarschijnlijk leerde kennen via haar moeder, die goede werken deed voor de kerk, onder de armen en de joodse bevolking. 

Alex Langlands, Ruth Goodman & Peter Ginn, Edwardian Farm. Rural life at the turn of the century. London, Pavilion Books 2010. Maartens leefde in Nederland, maar reisde in zijn volwassen leven regelmatig naar de UK en voelde zich er thuis tussen collega-schrijvers, met de taal, in de Britse cultuur, voornamelijk in London. Dit is het derde deel in de serie die verfilmd door de BBC ook met een boek kwam. Het is bedoeld voor een niet-wetenschappelijk geïnteresseerd publiek en vertelt op onderhoudende wijze over alle facetten van het leven op een boerderij in Devon in de tijd van Edward VII. (1901-1918). Ontwikkelingen op het platteland gingen minder snel dan in de stad, toch is deze periode ook daar een tijd waarin eerder ingezette veranderingen juist duidelijk naar voren kwamen. Het verhaal speelt zich af op een boerderij in Devon die met de tijd mee moet en nieuwe markten aanboren om overeind te blijven: de teelt van narcissen en aardbeien bijvoorbeeld, die met de stoomtrein naar Covent Garden worden gebracht. Een terras voor dagjesmensen, om van  die nieuwe bron van inkomsten, het toerisme met de automobiel, te profiteren. Een waardevolle tijdsbesteding waarmee ik de tijdsgeest beter aan leer voelen. Mijn haar gaat ondertussen hoog op mijn hoofd in een losse knot, om te voelen hoe dat was.  De vraag is natuurlijk wel: hoe was dit in Nederland, waar alles toch wat later gebeurde dan in de omringende landen? Nou ja, precies dat waarschijnlijk. Dat de invloed van beter transport, boeren die nieuwe markten aanboorden, de industrialisering van de landbouw en de vraag om gelijke rechten voor mannen en jongens, vrouwen en meisjes in onderwijs, gezondheidszorg, politiek en maatschappij sterk naar voren kwam. Maar in Nederland allemaal wat later. De auteurs noemen dit tijdperk de brug tussen de oude en moderne tijd door toename van mobiliteit, groei van de bevolking, verandering van sociale mores. 

Alex Langlands, Peter Ginn and Ruth Goodman, Victorian Farm. Rediscovering Forgotten Skills. The no.1 bestseller. As seen on BBC. Pavilion Books 2008. Het was een gelukkig algoritme op YouTube  dat me op het spoor bracht van dit drietal historici/ archeologen. Tales from the Green Valey was de eerste BBC-serie die ik zag en ik was direct verliefd op deze manier van met historie bezig te zijn: door zelf ervaren. Opgegroeid in Arnhem gingen we ooit als gezin met regelmaat naar het Openlucht Museum, wat in dit werk gebeurt ligt in het verlengde van wat in Arnhem gebeurt. Ergens echt gaan wonen en een leven leven, dat brengt pas aan het licht hoe het werkelijk moet zijn geweest. Hoe koud het was in de winter, hoe eenzijdig voedsel was in het vroege voorjaar, hoe eeuwenoude huismiddelen de gezondheid moesten ondersteunen waar een arts afwezig of te duur was. En nog 1000 dingen meer! Na de late middeleeuwen en Tudor farm verhalen belandde ik als vanzelf in de 19e eeuw. De victoriaanse tijd waarin Maartens’ ouders leefden, hij opgroeide en jong volwassen was. In het begin van deze eeuw leefde nog 70% van de bevolking op het platteland, aan het eind nog maar ongeveer 20%. Een eeuw van grote veranderingen, de industriële èn de agrarische revolutie die hand in hand gingen. Bovendien de laatste periode waarin de oude ambachten nog de boventoon voerden, voordat complete mechanisatie doorgevoerd werd. Wat Ruth schrijft: “ Being involved in something in a physical, practical way makes you think in a very different way. “ (p.12). Samen met de auteurs verblijf ik op een boerderij in Shropshire die door hen wordt opgeknapt en opnieuw in bedrijf genomen.  Ik doe er ook genoeg tips op en probeer geheel en al in de stijl mijn raam te wassen met een doorgesneden aardappel en inktvlekken op mijn blouse in melk te weken voordat ik ‘m in de was doe. Kortom: goudmijn voor de liefhebber, nuttig om de periode beter te leren begrijpen en aanvoelen. Maar geen directe links naar Maartens’ leven. Behalve misschien het speelgoed voor upper class kinderen dat met Christmas in de etalage ligt en waar boerenkinderen slechts van kunnen dromen. Zou de kleine Josua een knikkerbaan of kartonnen theater gehad hebben? En de wetenschap dat de londonse jaren van het gezin niet simpel waren: in 18656 was er een uitbraak van cholera die 20.000 mensen het leven kostte. In 1867 kregen arbeiders stemrecht, in 1858 dus vlak voor hun komst was er de Great Stink. Om eens wat te noemen. 

Literama. Kroniek over boeken, schrijvers en toneel onder eindredactie van Wim Ramakers. Redaktie Myrle Tjoeng en Marja Käss. 19e jaargang, nr 4/5, augustus/september 1984. P.142-153: De vergeten Maarten Maartens. Artikel behorend bij  een radiouitzending op Radio 4 over Maartens, waarin voor- en een tegenstander van zijn werk aan het woord komen en dat is geïllustreerd met een aantal foto’s en teksten van Maartens. 

Wendy van Lith en Ileen Montijn, Thérèse Schwartze. De Nederlandse fine fleur geportretteerd. Waanders, Museum Van Loon,  Museum de Fundatie, 2011.

Henry Mayhew, A Balloon View of London. In: Illustrated London News, 18 September 1852. Kaart uit 1851. Old House Books 2013.  Bovendien: Stanford’s Library Maps of London and its Suburbs. Four very detailed maps. London 1863. Old HouseBooks. Deze twee aantrekkelijk gedetailleerd getekende kaarten vond ik bij toeval. Ik hoop dat ze me verder helpen bij de speurtocht naar de huizen waarin de familie Schwartz woonde in London, de plek waar de school en kerk stonden. Ga ik nog verwerken in een verhaal.

Prof.dr. A.F.Manning, Prof.dr. P.W. Kein (sam.), Nederland rond 1900. The Reader’s Digest, Amsterdam 1993. Een dikke, grote pil van een boek. Met informatieve tekst en veel beeldmateriaal, wat het heerlijk doorkijken maakt. De samenstellers vulden het boek met bijdragen van erudiete geleerden, zo laat de lijst van bijdragen zien. Beeld ondersteunt de tekst, wat het voor mij een fijn en waardevol boek maakt. 

Ileen Montijn, Hoog geboren. 250 jaar adellijk leven in Nederland. Contact, Amsterdam/ Antwerpen 2012. Ik heb zelf geen blauw bloed, Maartens had dat evenmin. Maar zijn moeder was van goede komaf, dochter van een patriciër. En mensen die in het blauwe boekje stonden, zoals de families Van Vollenhoven en Van der Poorten van Vollenhoven, wisten zeker ook hoe het heurde. Wat ik onder andere leer: een meisje van stand trouwt alleen beneden haar stand, zoals Josua’s moeder met zijn vader, als de man in kwestie een burger met grote ambitie of van grote betekenis is. Dit zegt iets over de kwaliteiten van Carl Schwartz, zoals die ervaren zullen zijn door de ouders van Cornelia van Vollenhoven. 

drs. Charles de Mooij en drs Barbara Kruijsen (sam.), Kinderen van alle tijden. Kindercultuur in de Nederlanden vanaf de middeleeuwen tot heden. Waanders, Zwolle 1997. Opnieuw een prachtige catalogus bij een tentoonstelling, deze had ik al op de plank staan omdat ik in een vorig leven wel eens de opdracht kreeg iets voor een kind te maken. Het is een rijk en boeiend boek waarin het leven van kinderen in alle facetten aan de lezer en kijker voorbij trekt. Een fijne ondersteuning als ik me meer probeer voor te stellen bij een kindertijd in de jaren 1858-1880. 

Multatuli, Ideeën. Met een nawoord van J.J.Oversteegen. Amsterdam, Querido, 1985.  Idee Nr. 452, 454,  en 1224 over Carl Schwartz. Ach, je leest ergens (?) dat Multatuli een mening had over Carl Schwartz en voor je het weet zit je met de Ideeën van Multatuli op schoot. In salamanderuitvoering, €2 per deeltje en helaas uit elkaar vallend bij aankomst. Zo’n uit elkaar vallend deeltje leest knap lastig! Dat is dan weer een nadeel van niet inzien voor aankoop bij boekwinkeltjes. En ja, hij had een vrij duidelijke mening. De ene eigenzinnige en charismatische man over de ander. Ze waren uiterst verschillend, dat blijkt al ras. Ik begrijp dat Multatuli kritisch is over de orthodoxie, suggereert dat Schwartz naar London gaat vanwege het betere salaris (traktement). M vindt alle verschillen tussen kerkstromingen niet zo belangrijk en kritiseert dus de onderlinge strijd en het elkaar oneerlijk of onwaar noemen. M. Refereert aan het levensgevaar waarin S verkeerde na de aanslag op zijn leven. Zie ook: K. Ter Laan, Multatuli Encyclopedie, 1995. 

Murray’s Modern London 1860. A visitor’s guide. First published by John Murray, Albemarle Street in 1860. Facsimile Reprint 2008 Old House Books, Moretonhampstead, Devon. 

Ian Nairn, Nairn’s London. Penguin Classics, 1966. ed. 2014, London, UK. “This guide is simply my personal list of the best things in London. (..) A record of what moved me between Uxbridge and Dagenham. “ Een persoonlijk verhaal over London en haar kerken, pubs, stations havens, etc. Op zoek naar Schwartz’ tijd vind ik slechts een mooie beschrijving van de Kensal Green Cemetery, waar Carl Schwartz begraven ligt. (p.227) Niets over andere plaatsen van betekenis waar naar ik op zoek ben. Helaas. 

Nederlands Letterkundig Museum en Documentatiecentrum, “t Is vol van schatten hier. … Deel 1. Nederlandse literatuur van 1750-1940 tentoongesteld in het Letterkundig Museum. De Bezige Bij, Amsterdam 1986. J.M.W. Schwartz en Maarten Maartens komen niet voor in dit mooie boek. Wel een fijn overzicht met illustraties voor een paar avonden op de bank of bij de houtkachel, om een beeld van de 19e eeuw te krijgen, en de schrijvers, dichters, essayisten, dominees en denkers die die tijd vulden met hun gedachten. 

A.van Nimwegen en R. Van den Dool (samenstellers), Utrecht in tekst en beeld. Vianen 1984. 

NNBW, Nieuw Nederlands Biografisch Woordenboek. http://recourses.huygens.knaw.nl/retroboeken/nnbw. Carl Schwartz op p.1239-1242, door Wumkes (?). 

John Paterson, Edwardians. London Life and Letters 1901-1914. Ivan R.Dee, Chicago 1996. 

Stefan van der Poel, Tussen zieken, boeken en kikkers. De fysiologie van een leven: Isaac van Deen. (1804-1869). Barkhuis, Groningen 2012. In de reeks Biografieën van Groningse Hoogleraren. Soms ligt een boek gewoon op je te wachten. Dit lag op een rijdende boekenkar vol gratis boeken en ik werd nieuwsgierig. Biedt het me wat? Ja. Het is interessant om te lezen over het joodse leven in Groningen, over de ontwikkeling van de RUG, de ideeën in de medische wetenschap en hoe die zich ontwikkelt. Ook kun je op grond van dit boekje een aardige lijst maken van knappe koppen die in de 19e eeuw naar Nederland kwamen vanuit Berlijn, Duitsland of Polen. Knappe joodse koppen die niet zoals hun vaders (opper)rabbijn werden, maar onderzoeker, wetenschapper, arts of hoogleraar. Dit alles onder invloed van de Duits-Joodse verlichting, de Haskalah. Ik lees hoe liberale artsen zich inzetten voor de volksgezondheid en hoe politiek gevoelig dit werk lag. Hoe in 1826-27 2800 stadse Groningers overleden aan malaria en in 1848 in Zwolle 284 mensen aan een uitbraak van cholera. Van Deen was de eerste Joodse hoogleraar in Nederland, in 1851 kreeg hij die aanstelling en dat werd als bijzonder liberaal ervaren. Later werd hij Rector Magnificus en hield hij als een van de eersten een toespraak in het Nederlands in plaats van het latijn, wat de studenten waardeerden en de deuren van de universiteit uiteindelijk ook opende voor studenten uit bredere lagen van de bevolking. 

Bouwe Postmus, inleiding op de short stories in: Maarten Maartens, At Home And Abroad, stories of love. Doorn, Stichting Maarten Maartens 2015. Een fijne moderne inleiding bij deze uitgave van korte verhalen die eerder nog niet in een bundel bijeen waren. Goede introductie op de verhalen, ik gebruikte deze bron bij mijn verhaal over de short stories. 

Hans Reeser, Andersen op reis door Nederland. Walburg Pers, Zutphen 1976. De privé-domein uitgave van Andersens dagboekaantekeningen en brieven was aardig om te lezen, maar ook karig waar het informatie over het Amsterdam van het midden der 19e eeuw betreft. Er is slechts 3% van Andersens materiaal (dagboek, brieven) in dat boek terechtgekomen. Vandaar dat ik ook deze uitgaven oppakte, in de hoop op meer. Meer verhaal, meer invulling. Carl Schwartz arriveerde in 1849 in Amsterdam, 2 jaar na Andersens eerste bezoek. Zijn indrukken kunnen heel anders geweest zijn, hij was een ander mens. En toch, dit boek kan boeiende input geven. Dit werk leert me onder andere dat sprookjes niet algemeen gewaardeerd werden, de romantiek had het sowieso moeilijk in een rationeler tijdperk. Economisch waren het zware jaren, er was honger door misoogsten, vooral ook omdat aardappeloogsten waren mislukt. Andersen las Van Lennep, die hij ook bezocht, in het Engels. Hij vindt Holland de idylle van Europa, zo schoon en netjes en welvarend. Hij kwam dus niet in de buurten en gebieden waar armen woonden. Overtochten naar Engeland worden ook beschreven, via Rotterdam en via IJmuiden. 

Charlotte van Regenmortel en Benno Tempel (red.), Miracle de la Couleur. Impressionisme en post-impressionisme. Fondation Corboud. Waanders, Zwolle 2004. Catalogus bij de gelijknamige tentoonstelling in De Kunsthal, waar de 19e eeuwse schilderkunst in Nederland verspreid aanwezig is samengebracht. Het ontbreekt ons helaas aan een museum voor de 19e eeuw, zoals het Musée d’Orsay. Gelukkig bevat deze catalogus behalve tekst vooral veel grote foto’s, zodat ik vanuit mijn stoel kan genieten van alles wat in ons land aanwezig is. Een grote hoeveelheid vlekken, stippen, vegen, vormen die bewegen in het licht, en verbeelden wat de schilder boeide in landschap, stilleven of personen. Mooi! Het boek bevat ook een boeiende tijdlijn, die me ertoe aanzet er ook een op te starten voor het leven van J.M.W. van der Poorten Schwartz. Het voegt echt iets toe om gebeurtenissen in een persoonlijk leven in de context te zien van maatschappelijke feiten, ontwikkelingen en data.

Noortje de Roy van Zuydewijn, Leven met Antiek. Haarlem, Gottmer 1977. ‘Boek van de Maand september 1977’ . p.71: “De burgerij, die zich door de toenemende bloei van de handel en nijverheid steeds meer kon permitteren, wenste te leen in de stijl van de ‘ grands seigneurs’ en de regenten van weleer. Dit was onder andere van invloed op de eetgewoonten. Men gebruikte niet meer op de gezette tijden van de dag de maaltijd, maar ‘ dejeuneerde’, ‘ dineerde’ en ‘soupeerde’. Voor het middag- en avondeten en voor het late hapje werden strenge regels gecreëerd naar Frans voorbeeld. “  (…) Ook in het Koninkrijk der Nederlanden werd de eetkamer een fraai ingericht heiligdom waar het ritueel volgens de regels werd uitgevoerd. Diners namen de plaats in van de gezellige ‘ avondjes’ van weleer. In de Camera Obscura worden de gasten ontvangen ná het avondeten om een babbeltje te maken of ee spelletje te doen; Louis Couperus laat zijn romanfiguren diners geven of naar diners gaan. ’s Winters lijken Eline Vere en haar zuster Betsy van raat weinig anders te doen: ‘ nu volgden de winterdagen elkander in eenzelfde eentonigheid op, terwijl de avonden voor Betsy en Eline als een onafgebroken rees van diners en soirees voortgleden. De Van Raats zagen veel mensen en vooral Betsy was als het ware beroemd om haar keurige dinertjes, nooit van eer dan tien, hoogstens twaalf personen, en steeds aangeboden met de meest onbekrompen en gedistingeerde weelde.’ “

Luc Sante, Het andere Parijs, stad van het volk. 

Adolph Saphir, Het gewogen leven van een Israëliet. Uit de brieven en het dagboek van Philip Saphir. Beschreven door zijn broer Adolph Saphir. Vertaald en ingeleid door L.J. van Valen. Uitg. De Banier 2010. Oorspronkelijk Letters and diaroes of Philip Saphir, Edinburgh 1852. Toen ik dit boekje vond was ik opgetogen en hoopte meer informatie te vinden over de familie Saphir, de eerste vrouw van Carl Schwartz, de jaren voorafgaand aan Amsterdam en London. Helaas, niets van dat al. Alleen maar een intens beleefd geloof en een jong sterven. Vanuit bewondering voor het geloofsleven van Philip werd dit boekje samengesteld. 

M.A.Schwartz, Van de hak op de tak. Herinneringen van M.A.Schwartz. privé-uitgave. Deze uitgave mocht ik inzien van een ver familielid. Het aardigst zijn de anekdotes en de sfeer die daarmee opgeroepen wordt. Iedere familie heeft immers een eigen karakter, sfeer en temperatuur. Mijn sympathie groeide onder het lezen. Het is wel een grote familie, de onderlinge relaties zijn soms wat lastig te doorgronden. Lief is het verhaal van de 6-jarige Josua die ontdaan is door een geschiedenis met een kersenpit, zijn grote broer helpt hem een oplossing te vinden. De volwassen Josua/ Joost lijkt een harmonisch huwelijk te hebben gehad, dat echter overschaduwd werd door de ziekte van zijn vrouw. Hij was een diep gelovig man, die begaafd en geestig was. Na zijn dood bleef De Zonheuvel een rol spelen in de familie. 

Thérèse Schwartze (1851-1918). De Nederlandse fine fleur geportretteerd. uitgave Waanders 2011. Over leven en werk van deze schilderes, die ook portretten maakte van Joost van der Poorten Schwartz, zijn vrouw en dochter. En met hen bevriend raakte. Het boek gaat over haar leven en werkwijze, tekent haar karakter en hoe ze haar vermogen bij elkaar schilderde. Een beeld van de hoge kringen in het Nederland van rond 1900. 

The Scattered Nation; past, present, and future. Edited by C. Schwart.D.D. 1866-1870. Carl Schwartz schreef in zijn Amsterdamse jaren in De Heraut, in zijn londonse jaren in The Scattered Nation. Ik ben nog op zoek naar biografische links. 

Paul van der Steen, ‘Rechtsmoord’ in Friesland. In: Historisch Nieuwsblad februari 2015. In 1896 veroordeelde een rechter drie arme broers tot zware gevangenisstraffen vanwege een gewelddadige overval. Maar het bewijs daarvoor was zwak. Linkse politici vermoedden dat er sprake was van klassenjustitie. Was dit een Nederlandse Dreyfus-affaire? Troelstra bemoeide zich actief met de zaak en bracht de kwestie ter sprake in het parlement. In dezelfde tijd speelde de affaire Dreyfuss in Frankrijk, waarin verraad, ontrouw aan het vaderland en antisemitisme de mensen enorm bezighielden. In Friesland ging het meer om klassenjustitie. De broers kregen geen eerherstel, zoals Dreyfuss, wel strafvermindering. In het licht van deze zaak begrijp ik beter dat J. Schwartz geen baan kreeg aan de universiteit van Utrecht, hij moet niet zijn beoordeeld op zijn kennis en kunde, maar op zijn kerkelijke richting en zijn joodse vader. 

John Sutherland, The Longman companion to Victorian Fiction. Harlow 1988. ‘ and a first-rate bedside book as well.’  staat op de cover, een citaat uit The Times literary supplement. Hoe waar! Een zeer complete gids en nog fijn om te lezen ook. Het voorwoord opent met een motto van Maartens, uit 1889. Wat wil een mens nog meer? De toon is direct goed gezet. Ik vind hierin veel, en meer. Over schrijvers, uitgevers, uitgaven, romans, tijdschriften. Maartens kreeg een eigen paragraaf, ook God’s Fool  en The sin of Joost Avelingh kregen een eigen bespreking. In deze gids valt Maartens niet tussen de wal en het schip van zowel geen Nederlandse als geen Britse schrijver van geboorte zijn. Zijn bijdrage aan de engelse literatuur wordt serieus genomen.
Het motto waarmee het boek opent is ook van Maartens: “ There are two ways of existing for ever, as a living creature or as a mummy. Now in these days of literary activity the continuation of a large number of literary mummies is certain. They will be preserved in their hundreds by biographies, dictionaries, etc. We shall know their names, but how many writers of the Victorian era will remain alive through the ages? Half a dozen?  “ (p.1)

Jane Thomas (ed.), Bloomsbury guides to English literature. Victorian Literature. From 1830 to 1900. Compacte gids, handig. Geen Maartens. 

Jan van der Valk, Maarten Maartens: als schrijver bekender in ’t buitenland dan in Leersum en Doorn. 2009. In: UAT 541, jr 14, nr2, mei 2009, p.15-17. Deze biografie voegt geen nieuwe informatie toe. 

A.A. Vorsterman van Oyen, Stam en Wapenboek van Aanzienlijke Nederlandsche Familiën, Groningen 1885-1890.

Carel Vosmaer, Londinias. A.W.Stijhoff, Leiden 1875. Derde druk met illustraties, 1878. Vosmaer bezoekt met 3 vrienden het London van 1873 en dan vooral het British Museum.

Leonard de Vries, Humoristisch album van den 19den eeuw. Een selectie uit de jaargangen 1860-1870 van het in Rotterdam verschenen “Humoristisch Album”. Uitgeverij Scarabee, Laren 1973. Dit tijdschrift was de Rotterdamse tegenhanger van het Britse Punch, een album vol humor en getekende moppen. Een aardig inkijkje in de getekende grap, waar ik vooral de geschreven humor kende van satire en goedmoedige luim. Ik hoop t.z.t. wat afbeeldingen te kunnen gebruiken. 

Leonard de Vries, Mens, wat akelig! Griezelverhalen uit de oude doos ontleend aan de jaargangen 1867-1885 van The Illustrated Police News, het meest gelezen blad van Victoriaans Engeland. Groningen 1978. Dit is zo’n vondst in het 2e hands circuit waar je avonden lol van hebt. Een redelijk bizarre hoeveelheid menselijke ellende, die breed wordt uitgemeten en geïllustreerd getoond. In het bijzonder interessant, omdat J. Schwartz was opgeleid als jurist en zonde, straf, moord en morele keuzes in zijn boeken belangrijk zijn. Ik vroeg me na het lezen van The Black-Box Murder af, of het lijk in de kist verzonnen was of uit de dagelijkse werkelijkheid geput. In onder andere dit boek vond ik het antwoord:  dit soort zaken kwamen voor. Echt. Dat was ook zo bij Claude Izner, zie literatuurlijst fictie voor de Victor Legris-serie.

Leonard de Vries, Nederland 1857-1920 gezien door de Stereoscoop. Den Haag 1989. Ik ben nogal gevoelig voor beeld. Woorden kunnen onder het lezen en luisteren beelden oproepen, een verhaal vertellen. Maar helaas vertellen woorden in romans en verhalen vaak niet wat zo gewoon was, dat het de moeite niet waard was om ze op te schrijven. Iedereen wist het wel, toch? Ja, iedereen in de eigen tijd wist precies hoe dames zich kleedden, hoe kamers eruit zagen, waar kinderen sliepen en heren een sigaar rookten. Hoe buurten voor armen, burgers, boeren en buitenlui eruit zagen. Maar ik weet dat veel minder, voor mij als lezer uit een geheel andere tijd, moet het onbenoemde ingevuld worden. Bijvoorbeeld met de stereofoto’s uit deze bijzondere verzameling. Met een stereokijker worden foto’s ineens driedimensionaal, waardoor de wereld verrassend echt lijkt. De Vries verzamelde in archieven, prentenkabinetten en particuliere verzamelingen stereofoto’s en publiceerde ze in dit unieke boek, dat mij helpt om een beter beeld te krijgen van de wereld waar ik naartoe reis, de negentiende eeuw van Maartens. Hier en daar gebruik ik deze foto’s ter illustratie van mijn reisverslag. 

Edmund de Waal, De haas met de amberkleurige ogen. House of Books 2010. origineel: The hare with amber eyes. Edmund de Waal schetst de geschiedenis van zijn Joodse familie van de vlucht uit Rusland tot de verspreiding over Europa en uiteindelijk de holocaust. Bankiers, graanhandelaars en een kunstverzamelaar, succesvol en veelal rijk. High society en antisemitisme hand in hand. Een boeiende zoektocht naar de eigen familie, die grotendeels onbekend is, na het sterven van een oom die hem een verzameling netsuke’s nalaat. De lezer leert mee met de schrijver tijdens zijn tocht. 

Philip Waller. Writers, Readers, & Reputations. Literary life in Britain 1870-1918. Oxford University Press, Oxford 2006. (ed 2012)

E.B.B.F. Wittert van Hoogland, De van Nassau Zuylesteins en hunnen afstammelingen, ’s-Gravenhage, 1909. 

Peter van Zonneveld, Behouden huizen in literatuur, wetenschap en kunst. Kwadraat, Utrecht 1989. Excursie langs huizen van dichters en denkers, wereldwijd. Over huis en interieur, leven en werk. Een mooi beeld van de familie Van Lennep, maar dichterbij Maartens komen we niet, helaas. De auteurs zijn vast aardige mensen, want ze namen in het register van personen én huisdieren op. 

Gwynne en Peter van Zonneveld, Een wonderlijk landschap. Buitenlandse schrijvers over Nederland. Alphen aan den Rijn, 2000. Bijzonder leuk boek, buitenlandse schrijvers kwamen naar NL en schreven over hun ervaringen. Een bloemlezing met o.a. citaten uit Maartens’ tijd, waarin buitenlanders laten zien wat nederlanders al lang vanzelfsprekend vinden. Volksaard en landschap krijgen de meeste aandacht. 

Wim Zaal, Nooit van gehoord! Twaalf stiefkinderen van de Nederlandse beschaving. Grote ABC nr. 224. Amsterdam, uitgeverij De Arbeiderspers 1974. Een romantisch portret van de schrijver Maartens en de mens Van der Poorten Schwartz. Ik vind het een fijn stuk, omdat het waar lijkt en zorgvuldig verwoord is s. Het milieu, de melancholie, de positie als schrijver, het omgaan met twee identiteiten. 

Annejet van der Zijl, Gerard Heineken. De man, de stad en het bier. Querido, Amsterdam, 2014. 

 

Websites, dvd’s en documentaires. 

Archief Amsterdam.nl en monumenten.nl

BHO. British History Online. 

Digitaal grachtenboek, Amsterdam. Database van de 17e-eeuwse Amsterdamse grachtengordel. 

nidi.nl, Bevolkingsatlas van Nederland. Demografische ontwikkelingen van 1850 tot heden. Rijswijk 2003.

Wikipedia. Met dank en een donatie. 

The FictionMags Index, een index van verhalen gepubliceerd in de US, in tijdschriften. Zie blog: Bibliografisch. List of short stories. Met dank aan de samensteller! 

Oldest footage of London ever. 1890-1920. YouTube.

Victoria Era footage form around the world. 1896-1900. YouTube. 

Empire of the Tsars, Lucy Worsley. Op Netflix. Een 3-delige documentaire met mooi beeldmateriaal over de Russische Romanov-dynastie van het begin tot het wrede einde in 1917. In Thera Coppens’ “Sophie in Weimar. Een Prinses van Oranje in Duitsland”, leerde ik de Romanovs al beter kennen, omdat Anna Palovna, de moeder van Sophie, een tsarendochter was. Het was boeiend om naast een dik boek ook het beeld van een mooie documentaire te zien. Deel 3 van de docu beslaat de geschiedenis vanaf 1820. Ik leer dat revoluties en de dreiging ervan al eeuwen een rol speelde in Rusland, waar het lijfeigenschap pas laat werd afgeschaft maar nog langer gewoon in gebruik bleef. 

Hidden killers of the Victorian Home. YouTube. Een docu van 58 minuten waarin historici inzicht geven in het leven van de New Urban Middle Class, een tijdens de industrialisatie ontstane klasse. Het leven van de vrouw, thuis. De rol van huis en haard, zowel voor de man die na een dag hard werken in een wereld gedomineerd door machtsstrijd thuis komt, in het domein van zijn vrouw. Als voor de vrouw, die thuis regeert en een warm en gezellig thuis creëert met veel spullen, die door de groeiende rijkdom kunnen worden aangeschaft. Daar waren gevaarlijke producten bij. Zoals: behang met arsenicumhoudende groene verf ( een langzame moordenaar), corsetten (ademnood en ribbreuken), lekkende gaslampen en ontploffende fornuizen, giftige metalen en lood in verf op kinderspeelgoed (loodvergiftiging, smaakt niet vies), zware metalen in crèmes en andere damesverzorgingsprodukten. )De babysterfte was groot, ook bijv doordat flesjes waarmee baby’s werden gevoed niet goed schoongemaakt konden worden. Longontsteking ed. kwamen veel voor. Het is een schokkend verhaal, en laat zien hoeveel er sindsdien is verbeterd. Vooral opvallend is dat men veel dingen in gebruik nam zonder goed te testen, men was vrij onnozel. 

Tales from the Green Valley. BBC. Op Youtube. Deze serie over het leven op de grens van Wales in 1620 plopte naar boven op YouTube en was het begin van mijn bewondering voor het werk van Ruth Goodman, Alex Langlands en Peter Ginn. Zij leren als historici en archeologen door het herleven en in de praktijk brengen waar anderen alleen over schrijven. Dit was de kennismaking, die me op hun spoor bracht en vele boeiende avonden bezorgde met de Victorian Farm, Edwardian Farm, en meer. Living History is populair in de UK en niet voor niks. Het biedt een bijzondere kans om een periode beter te begrijpen. En inzichtelijk te maken voor anderen. Alles wat mensen in hun dagelijks leven tegenkomen kwamen zij ook tegen, met de specifieke variabelen van iedere historische periode. Voedsel verzamelen, velden bewerken en zorgen dat er iets te oogsten valt, een moestuin onderhouden, een gebouw warm en veiling maken, dieren houden en slachten, het huishouden. Kleding maken. Omdat deze docu mijn introductie was, neem ik hem op in de lijst. 

The deadly risks of a Victorian Beauty regime. YouTube. Een griezelige documentaire over wat dames ervoor over hadden om mooi te zijn volgens de eisen der tijd, met soms grote gevolgen voor hun gezondheid. Trouwens, hoeveel is er echt veranderd? Het is pas sinds kort dat een kleine groep vrouwen vindt: als je het niet kunt eten dan kun je het ook beter niet op je huid smeren. 

The Victorian farm, BBC series. You Tube. Een serie historische documentaires uit 2009, waarin het alledaagse leven op een boerderij in Shropshire wordt begrepen door het opnieuw tot leven te brengen. Landbouwwerktuigen, kleding, recepten, bouwtechnieken, alles wordt authentiek gebruikt om meer kennis en inzicht te krijgen in de jaren 1880. Ik bewonder de historici en archeologen Ruth Goodman, Alex Langlands en Peter Ginn om hun inventiviteit, nieuwsgierigheid, kennis en kunde. Zie verder boven bij de boeken. 

The Victorian Pharmacy. BBC series. YouTube. 

The victorian slum. BBC series, You Tube. Aflevering 1 gaat over de jaren 1850-186- waarin London enorm verandert door de grote toestroom van nieuwkomers.

The Edwardian Farm, BBC series, YouTube.

The Victorian garden, BBC series. YouTube. En ook:

The Victorian Kitchen Garden. BBC series. YouTube. Need I say more? Van der Poorten Schwartz legde bij zijn Zonneheuvel een franse tuin aan, geen victoriaanse (moes)tuin. En hij woonde noch in een boerderij nogch in een apotheek. Toch is dit wel de wereld die ook hem omringde. En deels bepaalde. 

Vincent the Dutchman. 1972. Made by John Bulmer. (johnbulmer.co.uk) Bijzonder beeld van Vincent van Gogh in zijn Franse tijd, opgenomen in het dal waar wij al meer dan 30 jaar vakantie vieren. De acteur kruipt in de huid van Van Gogh en leeft zijn laatste jaren, de film is gebaseerd op de brieven van Vincent aan zijn broer Theo. Deze film maakt me ervan bewust hoe anders je kijkt, wanneer er een persoonlijke band is met de plaats waar het verhaal zich afspeelt. Dat verandert de hele ervaring van een film of boek! Beelden die anders gebaseerd worden op meer of minder bewuste ervaringen en herinneringen, zijn ineens specifiek. Ik was daar, waar Vincent net-als-of rondloopt. Een waardevolle ervaring! 

Bibliografisch. Secundaire literatuur, introductie.

Het jonge meisje rechts op de foto werd later mijn oma, ze speelde een grote rol in mijn kindertijd en jeugd. Ze is geboren in 1903, een meisje uit Maartens’ dagen. 

Hoewel de negentiende eeuw lang geleden lijkt, kan ik ‘m nog aanraken. En leeft ‘ie nog door in mij, omdat er in mij restanten zijn van het gedachtengoed van mijn grootouders en hun ouders. Ze sijpelden door via de opvoeding van mijn vader en moeder, en in de vele uren die ik doorbracht in de werelden van hun ouders. Maar ook omdat ik omringd wordt door professionals, zoals bijvoorbeeld mijn huisarts, die hun praktijk voeren met ideeën die in die eeuw zijn gevormd. ( Hierover zal/kan ik later nog eens een bijdrage schrijven.)

 Mijn opa en oma van vaders kant bij wie ik vaak logeerde, op hun trouwdag in 1927.

Veel van wat ik lees in de romans en verhalen van Maartens zal ik dus kunnen herkennen op basis van wat er heerste aan ideeën bij de oudere garde in mijn familie, toen ik nog jong was. Of bij mensen die ik op een andere manier kende.  En door wat ik ervaar in de gezondheidszorg anno nu. Maar wat ik niet zelf ervaren heb, moet op andere wijze tot mij komen om kennis en inzicht te verschaffen en zo tot een groter begrip van Maartens’ literatuur te komen. Wat belangrijk is om te weten, is dat ik bij het lezen van secundaire literatuur uitging van de gedachte dat ik pas herkennen kan wat er gebeurt in een roman als ik de wereld waarin die zich afspeelt beter ken. Schrijvers schrijven hun (meester)werken nu eenmaal niet met toekomstige generaties in gedachten. Veel van wat normaal is in hun eigen tijd blijft onbesproken. Niet benoemd. Want wat zo gewoon is, zo vanzelfsprekend, behoeft geen aandacht. Maar voor ons als latere lezer zijn die gewone dingen helemaal niet meer zo gewoon. Om ze bewust te krijgen, is extra aandacht nodig, een extra investering.

Een lijst als deze aanleggen is zowel hartstikke leuk als oeverloos. Er gaat dus een moment komen waarop ik beslis: het is mooi geweest. Dat is nog niet nu, want het is nog te leuk. In dit stadium lijkt het me wel zinvol en aardig om de huidige lijsten te delen met geïnteresseerde (mee)lezers.

Hoe ben ik aan het werk gegaan? Dat is simpel. Er zijn twee lijsten, de ene bevat alle non-fictie bronnen, de andere de fictie. Daarbij ben ik zeer onwetenschappelijk te werk gegaan, want ik ging uit van het sneeuwbalprincipe. Ik begon met lezen, boeken die ik zomaar vond of die me aangereikt werden door vriendinnen die op de hoogte zijn van mijn, tja, eigenaardigheid? Die boeken brachten me op het spoor van meer, bijvoorbeeld via een literatuurlijst of genoemde auteurs. Ik zocht, vond vaak en las als dat boeiend leek en gaandeweg groeide de stapel. Boeken kleefden als plaksneeuw aan andere boeken, stapels groeiden, het plezier ook en er was op een gegeven moment een extra kast nodig. En nog een. Wel eens iemand gelukkig gezien? Ik ben niet vaak in mijn leven zo heerlijk bezig geweest, zonder de dwang van een methode, werk dat af moest, wat dan ook. Gewoon als een vlinder van het een naar het ander, opnemen wat bruikbaar of mooi is, loslaten wat geen zin heeft. Dat is pas studeren! De inhoud kan centraal staan en het protocol mag in de la. Ik begrijp dat niet iedereen de luxe heeft van ziek worden en daarmee arbeidsongeschikt, maar dat die situatie veel moois oplevert moge duidelijk zijn.

Er zijn as we speak twee literatuurlijsten voor secundaire literatuur. De romans en gedichten en eventuele verfilmingen daarvan van primair werk, van fictie. En de non-fictie, werken over een aspect van de negentiende eeuwse samenleving, de literatuur, bronnen op het internet, documentaires, woordenboeken, noem maar op. Beide lijsten zal ik een plekje geven op de site. Het eerst zal de non-fictie aan de beurt zijn, voordat de lijst met fictie presentabel is gaat er nog wat meer tijd overheen. Het zijn allebei levende lijsten. Wat dat is, dat hoef ik u ondertussen niet meer uit te leggen. Alles las ik om meer kennis en inzicht te krijgen in de negentiende eeuwse wereld, de literatuur, de maatschappij met alles wat me daarin interesseert.

Er is ook nog een tussencategorie, de ego-documenten. De brieven of dagboeken of autobiografieën van auteurs, schilders of zelfs een kruidenierster uit Utrecht. Waar die te plaatsen? Hierover zijn lange discussies mogelijk. Ik koos ervoor ze op te nemen in de lijst non-fictie, ook omdat er vaak begeleidende uitleg aanwezig is van een inleider, vertaler, uitgever. En omdat ze het idee wekken werkelijkheid en geen roman te zijn. Hier is vanzelfsprekend veel op af te dingen, in dagboeken en brieven en autobiografieën wordt net als in fictie een werkelijkheid gecreëerd en een beeld dat de auteur graag over zichzelf bewaard ziet. Maar ja, kiezen was handiger dan een derde lijst maken en hier pakte de keuze zo uit.

Wat ik nu van harte hoop is, dat al het speuren, lezen en fladderen me oplevert dat ik inderdaad straks beter tussen de regels door kan lezen. Straks? Ja straks, als ik de bijdragen over de bibliografie en biografie als afgerond kan beschouwen en doorga met het lezen, herlezen en bespreken van Maartens werk. Want hoewel dit werk en het schrijven op dit blog traag vordert, is er wel degelijk een plan.

delen van de kasten fictie en non-fictie, niet zoals bij Maartens in gebonden leren banden, maar zoals een in het 2e hands circuit scharrelende lezer anno nu een kast vol sprokkelt. 

 

 

 

Verzamelen

“Het lijkt misschien wat mal dat ik aangeef wat er in mijn boekenkast staat. Dat is niet om te pochen, al ben ik blij met mijn uitdijende collectie. Nee, wat ik in handen heb gehad is boven twijfel verheven. Het is sterker dan lijsten van bibliotheken en antiquaren op het internet. Er bleken ook daar fouten in te staan, dat schreef ik eerder al. Wat ik met eigen ogen heb gezien, dat overtuigt me echt. Vandaar bron 11. Een gekkengetal voor de beste bron: die op mijn planken.” Over de vreugde, spanning, teleurstellingen en verrukking terwijl ik werk van een dierbaar auteur verzamel schreef ik al eerder. Bijvoorbeeld in Puzzelen aan de bibliografie, in Zomerreces (over het verzamelen van uitgaven), in Over potgrond (over het verzamelen van informatie), en…ach, lees zelf maar. 

  

Deze maand verblijdde de postbode me met 3 nieuwe aanwinsten. Een uitgave van Dorothea in de Verzameld Werk-uitgave van Constable uit 1914, derde druk. Groen ingebonden met goudopdruk en zelfs de pagina’s bovenaan goud op snee.  Ik heb zojuist een apart rijtje gemaakt van die uitgaven, dat staat mooi en vertelt me bovendien dat er nog ruimte is voor méér. Ik kocht Dorothea in de UK voor tweeëntwintig pond en vijftig pence, wat zo voor de Brexit nog zonder kopzorgen kan. Nu maar hopen dat dit zo blijft. Het gaat om een ‘ presentation copy’ van de uitgever, waarvan de pagina’s er wat ruw inzitten: niet allemaal op dezelfde maat afgesneden. Ook in de verzameld werkuitgave arriveerde A Question of Taste, die ik zelfs helemaal nog niet op de plank had staan. Dit humoristische verhaal over een vrijgezel die na zijn moeders dood aan de vrouw probeert te raken herinner ik me met plezier, al is het lang geleden dat ik het las. Het is welhaast een archetype, de eeuwige vrijgezel die in iedere familie in een of andere vorm wel voorkomt. Met genoegen zette ik de korte roman tussen de groene banden. Ook dit is een exemplaar bedoeld ter ‘ presentation’ en ook in deze band zitten de pagina’s verrassend slordig en hier en daar zelfs ongeopend. Ik zal ruim 100 jaar na dato de eerste echte lezer zijn. De kosten?  £22,99 inclusief verzenden,  wat een net bedrag is voor een zeldzaam boek.

Behalve deze 2 romans arriveerde er een katern pagina’s uit de Fortnightly Review van London met het verhaal Diane de Bragade. Deze aanschaf voor zestien pond negenenvijftig inclusief verzenden van  de UK naar NL bracht me de eerste druk van dit verhaal, dat hierna in het zelfde jaar 1901 terecht kwam in Some Women I Have Known. Deze eerste editie van het verhaal was me nog niet bekend, dus dat is een mooie aanvulling voor de bibliografie.  Ik herinnerde me Diane niet zo goed meer, ze blijkt een nasty piece of dommigheid dat een harde levensles leert. Negen pagina’s verhaal zonder illustraties in een keurig goedhoudmapje  Het gebeurt niet zo vaak meer, dergelijk feestelijk bezoek van de postbode, maar wat is het leuk!

 

 

 

 

 

 

Toen ik begon aan de hernieuwde studie van Maartens had ik een klein rijtje van zeg zo’n vijftig centimeter en een paar kilo boeken op de plank. Dat bezit is uitgedijd tot vijf planken van zestig centimeter, waarmee er sprake is van een aardige collectie primair werk. Daaraan werken de delen van Temple Bar natuurlijk goed mee, het zijn dikke jongens waarin onder andere de feuilletons van een aantal romans te vinden zijn. Maar toch. Het is verstandig als ik ook eens ga nadenken wie deze collectie na mijn eventuele verscheiden mag gaan beheren. Zou de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag tegen die tijd belangstelling hebben? Misschien maar eens een belletje plegen?

Hieronder vind u, beste lezer, een lijst van wat zich bevindt in mijn bibliotheek aan primair werk van Maartens en J.M.W.Schwartz. Opnieuw een levende lijst. Deze lijst is niet bedoeld om inbrekers uit te nodigen. Ze zouden er bovendien weinig aan hebben, want hoewel ik in de loop der jaren wel het een en ander uitgaf, zeker als ik het optel: Maartens is nog steeds geen een auteur die je duur kunt verkopen. Ik verzamelde om de waarde die zijn werk voor mij heeft. Om de lol van het verzamelen. Om Maartens recht te doen. En daarnaast om toegang te krijgen tot werk dat vaak lastig te vinden is. Zeg nou zelf, een roman kopen voor £20 of €15 is nog altijd goedkoper dan een reis naar Den Haag en weer retour voor het inzien van een werk, een paar uur. En je hebt er langer lol van, er is tijd om te lezen, te studeren.

De lijst schept orde in mijn hoofd, want dat is wat lijstjes doen. In deze eerste fase van mijn reis is chaos een reisgenoot, zeker nu ik na een tijd in de lappenmand de reis voortzet. U ziet de ordening op jaar van uitgave, maar wel per titel. Natuurlijk betekent dit ook dat dit werk tijdens mijn leven hier is in te zien, op afspraak. In Nederland is weinig aanwezig dus via de bibliotheek-uitleen kom je niet ver.  Zo kunnen we elkaar als geïnteresseerden verder helpen.Dus bij deze: van harte uitgenodigd.

A Sheaf of Sonnets

A Sheaf of Sonnets by J.M.W.Schwartz, LL.D.(Ultr.). London, Remington & Co., publishers. Henrietta Street, Covent Garden, W.C. 1888. 

The Black-Box Murder

Collection of British authors Tauchnitz edition. Vol. 2645. In one volume. 

The Black-Box Murder by the man who discovered the murderer. Copyright edition. Leipzig, Bernhard Tauchnitz , 1890.  2x in een andere band. 

The Sin of Joost Avelingh

Tauchnitz Edition collection of British and American authors. vol.2650. The sin of Joost Avelingh by Maarten Maartens. In once volume. Leipzig: Bernhard Tauchnitz. Paris: Librairie Henri Gaulon, 39, Rue Madame. 1890. (16€ vk) 1x zonder band. 1x in 1 band met Staley Weyman’s The House of the Wolf. 1x in blauwe band. 1x in leer met gemarmerd karton. 

The sin of Joost Avelingh. A Dutch story by Maarten Maartens. Fifth edition. London, Richard Bentley &Son, New Burlington street. 1894. 

Joost Avelingh. A Dutch Story by Maarten Maartens. New York D. Appleton and company 1894. 

The Sin of Joost Avelingh by Maarten Maartens. R.F. Fenno & Company. 112 Fifth avenue New York.  

The sin of Joost Avelingh. A Dutch Story. Revised edition. The works of Maarten Maartens I. London, Constable and company ltd. 1914. 

The sin of Joost Avelingh. New York, Frank F Lovell & Co,142 and 144 Worth Street. De zonde van Joost Avelingh, J.N.Voorhoeve, Den Haag 1960, NL. (2x, 1 te koop)

A Question of Taste.

A Question of Taste. A Novel by Maarten Maartens. London, Constable and company Ltd. 1914.

God’s Fool

Temple Bar with which is incorporated “ Bentley’s Miscellany.” A London Magazine for town and country readers. 

  • The ninety-fourth volume, January to April 1892. Pages 1, 161, 305 465: God’s Fool chapters I -XVIII.
  • The ninety-fifth volume, May to August 1892. God’s Fool, chapters XIX – XXXVII. 
  • The ninety-sixth volume. September to December 1892. Good’s Fool, (Conclusion). Pages 1, 153, 297, 449. 

God’s Fool. A Koopstad Story by Maarten Maartens. Copyright edition in two volumes. Leipzig, Bernhard Tauchnitz, 1892. 1x Band zwart leer en 1x gemarmerd karton. 1x donker leer. Ook ter overname.

God’s Fool. A Koopstad Story by Maarten Maartens. New York D.Appleton and Company 1892. 

Maarten Maartens, De dwaas Gods. Een verhaal uit Koopstad. Met een nawoord van prof. Dr. W. Van Maanen. Vertaling Jean A. Schalekamp, Meulenhoff, Amsterdam 1975.

The Greater Glory

Temple Bar with which is incorporated “ Bentley’s Miscellany.” A London Magazine for town and country readers. 

  • The ninety-seventh volume, January to April 1893. Pages 605- 631: The Greater Glory chapters I -V.
  • The ninety-eight volume, May to August 1893. The Greater Glory, chapters VI- XVI, pages 128, 283, 440, 596.
  • The ninety-ninth volume. September to December 1893. The Greater Glory, chapters XXVII- XLVIII, pages  P. 119, 269, 425, 579. 
  • The one-hundred-and-first volume, January to April 1894. The Greater Glory, conclusion. Pages 93, 260, 423  

The Greater Glory, a story of high life by Maarten Maartens. Copyright edition. In two volumes.  Leipzig, Bernhard Tauchnitz 1894, UK

Idem, New York, D.Appleton and Company 1894. USA, 

Idem, London, Richard Bentley and son 1894.  (2x, 1 ter overname)

De Hoogste Roem, door Maarten Maartens. Uit het Engels vertaald door mevrouw Willeumier. In 2 delen. Amsterdam, Jacs.G.Robbers, 1895. 

An Old Maid’s Love

An old maid’s love. A Dutch tale told in English by Maarten Maartens. A new edition. London, Richard Bentley & Son, New Burlington Street, 1894. 

My Lady Nobody

My Lady Nobody, a novel. By Maarten Maartens. London, Richard Bentley and son. 1895. (3x, 2x te koop)

My Lady Nobody, a novel. By Maarten Maartens. Illustrated by J.Hoynck. New York, Harper & Brothers Publishers. 1895. 

idem, copyright edition. Leipzig, Bernhard Tauchnitz. 1895. In two volumes.

Ursula (My Lady Nobody), Uit het Engels door mevr.C.A.la Bastide. Amsterdam, Holder & Co. z.j.

Revue politique et littéraire Revue Bleue. Quatrième série. Tome VIII. 34e année- 2e semestre, 1er Juillet au 31 Décembre 1897. Paris, bureau des revues, 19 Rue des Saints-Pères. Numéro 6. 4e Série- Tome VIII, 7 Août1897. Maarten Maartens, Le chien du pasteur. Nouvelle, pages 169-175. Traduit de l’ anglais par André Noël. Het eerste gepubliceerde korte verhaal. ?

Cosmolopis, Revue Internationale. N0.22. Octobre 1897. Tome VIII. Paris, Armand Colin et Cle, 5 rue de Méziêres. Maarten Maartens, The Fair-Lover. Page 1-22. Interessant: bijdragen in het Engels, Frans en Duits. O. A van Israel Zangwill. Advertenties ook in het Engels.

Her Memory

Temple Bar with which is incorporated “ Bentley’s Miscellany.” A London Magazine for town and country readers. 

  • the one-hundred-and-fourteenth volume, May to August 1898. Her Memory, chapters I-VI, pages 305, 465. 
  • The one-hundred-and-fifteenth volume, September to December, 1898. Her Memory. (Conclusion), pages 1, 161, 457. 
  • Her Memory, New York, D.Appleton and company 1898. 
  • The works of Maarten Maartens. VII Her Memory. London, Constable and company Ltd. 1914.  via abebooks, ‘ very good book in fresh green cloth covers with bright gilt titles to front and spine, spine ends slightly bumped. Internally very good with dedication te fep. No dj.

Good Words 1899, edited by the very rev. Donald Macleod D.D., one of her majesty’s chaplains. London, Isbister and company Limited. 15 and 16 Tavistock Street, Covent Garden. Maarten Maartens, All my story. Illustrated (4) by Gordon Browne. Pages 53-59.

Temple Bar with which is incorporated “ Bentley’s Miscellany.” A London Magazine for town and country readers. 

  • the one-hundred-and-eighteenth volume, September to December, 1899. October 1899: Meess, pages 190-206. November, 1899: The Duchess Eleanor, pages 305-319. 
  • the one-hundred-and-nineteenth volume, January to April, 1900. February 1900: John, pages 206-220. 
  • – the one-hundred-and-twenty-first volume. September to December 1900. Jan Hunkum’s Money By Maarten Maartens. (Conclusion). Pages 291, 450, 629.

The Illustrated London News, saturday, February 16, 1901. No.3226.—-vol.CXVIII. pages 229-232: Annette de Viroflay by Maarten Maartens. Illustrated (3) by Balliol Salmon. 

The Illustrated London News, saturday, June 22, 1901. No.3244.— Vol.CXVIII. pages 891-895. Princesse! By Maarten Maartens. Illustrated by A.Forestier. (3)

Some Women I Have Known

Diane de Bragade, het katern met dit verhaal uit: Fortnightly Review, London 1901. First edition. 9 pages. 

Some Women I Have Known by Maarten Maartens. London: William Heinemann 1901. 

The works of Maarten Maartens VIII. Some Women I Have Known by Maarten Maartens. London, Constable and Company Ltd. 1914. 

Maarten Maartens, Vrouwen die ik heb gekend. Zeven verhalen. Vertaald door Elizabeth Stortebeker. Meulenhoff, Amsterdam 1977.

My Poor Relations

My Poor Relations, stories of Dutch peasant life by Maarten Maartens. Westminster, Archibald Constable & Co Ltd. Whitehall Gardens 1903. 

My Poor Relations, stories of Dutch peasant life by Maarten Maartens. Copyright edition. In two volumes. Leipzig, Bernhard Tauchnitz 1904. 

The London Magazine no.77, volume XIII, pages529-538: The Comedy They Played. 

Los katern uit dit tijdschrift. Met 3 illustraties. Gevolgd door een Old Yuletide Song, wat plaatsing voor Kerstmis aannemelijk maakt. Zj. 

Dorothea

Dorothea: a story of the pure in heart by Maarten Maartens. Westminster, Archibald Constable & Co.,Ltd. 2, Whitehall Gardens 1904. 

Dorothea, A Story of the Pure in Heart by Maarten Maartens. New York. D.Appleton and company. 1904. 

Dorothea: a story of the pure in heart. By Maarten Maartens. London, Constable & Company Ltd. 1913. 

The works of Maarten Maartens. IX. Dorothea. A story of the pure in heart. London, Constable and Company Ltd. 1914. Third impression. 

Pall Mall Magazine, Christmas Double Number. December 1905. vol.XXXVI,  , no.152, pages 721-733. Copyright 1905 by Maarten Maartens: The Story of The Great Hail-Gamble. Illustrated by A.S.Hartrick. met 6 illustraties. 

The Healers

The Healers by Maarten Maartens. London, Archibald Constable and company, Ltd. 1906. 

The Healers by Maarten Maartens. Copyright edition in two volumes. Leipzig, Bernhard Tauchnitz 1906. Reprint in de serie Forgotten Books, FB&c Ltd, Dalton House, London 2015.

The Windsor Magazine. An illustrated monthly for men and women. Vol.XXIII, December 1905 to May 1906. London. Ward, Lock & Co., Limited. Warwick House, Salisbury Square, E.C. 1906. Pages 778-787. Israels. By Maarten Maaretns. Copyright, 1906, by Maarten Maartens, in the United States of America. Met 3 illustraties van Maurice Greiffenhagen 1905. 

The Woman’s Victory

The Woman’s Victory and Other Stories. Maarten Maartens. D.Appleton and Company. New York February 1907. Reprint van Kessinger Publishing, USA. 

The new religion: A Modern Novel

The new religion, a modern novel by Maarten Maartens. second edition. Methuen & Co. 36 Essex Street W.C. London. October 1907. 

Brothers All: more stories of Dutch peasant life

Brothers All, more stories of Dutch peasant life by Maarten Maartens. Copyright edition. Collection of British authors, tauchnitz edition vol.4108. in one volume. Leipzig, Bernhard Tauchnitz 1909. 

The Price of Lis Doris

The Price of Lis Doris by Maarten Maartens. New York, D.Appelton and company, October 1909. Copyright edition. 

Lis Doris. De Roman van een Nederlandschen Schilder. Naar het Engels van Maarten Maartens door J.L. van der Moer. Amersfoort, Valkhoff & Co. 1911. 2 delen in 1 band. 

Harmen Pols

Harmen Pols peasant. By Maarten Maartens. Methuen & Co.Ltd. 36 Essex Street W.C., London 1910. 

Harmen Pols by Maarten Maartens. New York, John Lane Company 1910. Copyright editon. 

Harmen Pols peasant by Maarten Maartens. Copyright edition. Leipzig, Bernhard Tauchnitz 1910/ Collection of British authors, vol.4211. in one volume. (1x gebonden, 1x ongebonden)

Eve: An Incident of Paradise Regained.

Eve: An Incident of Paradise Regained by Maarten Maartens. London, Constabel & Company Ltd. 1912. (2x, 1 ter overname)

Punch. Vol.CXLII Januari-June 1912. London: published at the office, 10, Bouverie Street. And sold by all booksellers. op page 439, June 5, 1912: een recensie van de roman Eve. ‘ Altogether a strikingly clever novel; certainly not a pleasant one.’

 Gedichten 

Gedichten van Joan van den Heuvel. Amsterdam, P.N.van Kampen & Zoon. 1912. Eerste druk, linnen band.   Idem, witte band.

The Letters of Maarten Maartens, edited by his daughter. With an introduction by Sir Arthur Quiller-Couch and a memoir by Norreys Jephson A’Conor. London, Constable & Co. 1930.

Maarten Maartens, Six Short Stories. Selected by Dr. W.van Maanen. J.M.Meulenhoff, Amsterdam ongeveer 1930. 

Maarten Maartens, Novellen en verzen. Verzameld en vertaald door Dr.M.A.Schwartz. uitgegeven door Bosch & Keuning te Baarn. Libellen-serie Nr.98

Gedichten van Edward B.Koster. Uitgegeven door de maatschappij voor goede en goedkoope  lectuur, Amsterdam 1951. Nederlandsche Bibliotheek onder leiding van L.Simons. daarin: Dives, naar het Engelsch  van J.M.W. Schwartz. Uit A Sheaf of Sonnets. 

Utrecht in tekst & beeld, samenstelling Arjaan van Nimwegen en Richard van den Dool. Kwadraat, Vianen 1984.Daarin: Maarten Maartens, The Old Cathedral City uit The morning of a love, Remington and Co. London 1885. 

Maarten Maartens. Three sonnets. Met een vertaling van M.A.Schwartz en een voorwoord van Agnes Licht. Een uitgave van leesgezelschap Drachenfels, 1988. 

At home and abroad, stories of love by Maarten Maartens. With an introduction by  Bouwe Postmus. Doorn, Stichting Maarten Maartens, 2015. 

 

Bibliografisch. Ter adoptie aangeboden/ for sale

Zo door de jaren heen spaar en spaarde ik een kleine collectie bijeen. Meestal door een enkel werk te kopen. En één keer door iemands hele collectie over te nemen. Als ik zomaar onderweg iets tegenkom, weet ik niet altijd precies of ik het werk in deze vorm al op de plank heb en bezwijk meestal. Het is immers bijzonder, als er nog eens iets opduikt.

Het zijn de laatste twee gebeurtenissen die ervoor zorgden dat ik een aantal boeken dubbel heb. Die wil ik graag beschikbaar stellen voor wie daarin geïnteresseerd is. Dat geeft hier weer ruimte op de plank. En maakt het mij mogelijk om verder te zoeken naar aanvullingen op de collectie. Bovendien: ik spaar voor wat reisjes! Er is nog veel te ontdekken in Doorn, Neêrlangbroek, Utrecht en London.

In onderstaande lijst ziet u een foto van de omslag en een korte beschrijving van het werk. Voor meer informatie volstaat een mail of telefoontje. Het lijkt me billijk om de gangbare prijzen aan te houden, cq wat ik zelf betaalde. Dus: doe een bod voor de hele bubs, of een enkel boek. Met vriendelijke groet, uw onderzoekster.

 De zonde van Joost Avelingh. J.N.Voorhoeve, Den Haag. zj. (1963), 188 p. naam op schutblad. blauw kunstleer met gouden opdruk. met 2  illustraties. zonder omslag. blok een beetje stoffig en verkleurd. netjes.

 God’s Fool. A Koopstad Story. copyright edition. in 2 delen. I en II in 1 band 272 en 270 p.  Leipzig, Bernhard Tauchnitz 1892. Handtekening G. Wallace op schutblad. donkergroen.

 

 2 exemplaren My Lady Nobody. A Novel.  1895, George Bentley, London. 3 delen in 1 bank. donker met goudopdruk. 535 p. Titelblad ontbreekt in 1 ex. Het andere ex met plakker van W.H Smith & son’s Subscription Library. gebruikt, maar verder prima.

 

 Eve: An Incident of Paradise Regained. second impression. Constable, London. 1912. 359p. katern boekreclames achterin. rood met goudopdruk. Mooi exemplaar.

 

 The Letters of Maarten Maartens. Edited by his daughter. with a preface by Sir Arthur Quiller-Couch. And a Memoir by Norreys Jephson O’Conor. London, Constable, 1930. 357 p plus bibliografie en index. Let op: zonder stofomslag! maar verder compleet in blauw linnen met goudopdruk.

Six Short Stories. Selected by dr. W.van Maanen. J.M.Meulenhoff, Amsterdam. zj.155 p. met stofomslag met los hoekje. introduction 3p. foto van d auteur. de verhalen zijn voorzien van leesondersteuning: een vertaling van de wellicht lastige engelse woorden in het Nederlands.

 Novellen en gedichten. Op de titelpagina: Novellen en verzen verzameld en vertaald door dr.M.A.Schwartz. Bosch & Keuning Baarn. Libellen-serie nr.98. hoekje van titelblad afgeknipt. foto van de auteur, het Maarten Maartenshuis. Inleiding van 1 p. Twee verhalen, drie sonnetten, zes gedichten en een gebed.

 

 2x De dwaas Gods. Een verhaal uit Koopstad. Met een nawoord van prof.dr.W. van Maanen. Meulenhoff Amsterdam 1975. Vertaling Jean A. Schalekamp. 442 p. Paperback. 1x Gebruikt en verkleurd. 1x oud bibliotheek exemplaar met verstevigde rug en kaft. plakkaart erin met info. stempel.

 Vrouwen die ik heb gekend. Zeven verhalen. Vertaald door Elizabeth Stortenbeker. Meulenhoff Amsterdam 1977. met stofomslag. van schutblad.  ex-libris op schutblad. gebruikt ex.

 Maarten Maartens en het Maarten Maartenshuis. Th.M.Gorissen. Stichting Maarten Maartenshuis, Doorn 1992. 70p. met stofomslag. met foto’s en illustraties. een fijn boekje.

 

 Maarten Maartens. Poet and novelist. W.van Maanen. Noordhoff Groningen, 1927. proefschrift. 168p. los vel met stellingen. een aantal foto’s. dit exemplaar heeft geleden/ is gelezen. voor de inhoud. een aantal pagina’s liggen los.

Deze boeken zijn gereserveerd voor overname. dd. april 2019. 

 

 

Bibliografisch. Lijstjes…vertalers

Hier raken we aan een heel interessant onderwerp! Waar ik helaas op het moment nog weinig over kan vertellen. Wel wie en wat. In de meeste gevallen niet wie de vertaler was en hoe zij (of hij) werkte. Vertalers hebben natuurlijk een grote rol gespeeld in de receptie van Maartens’ romans en verhalen in Nederland. Zij maakten het werk toegankelijk voor het niet engels lezende lezerspubliek. En zij waren dus het medium dat waardering of verguizing mogelijk maakten. Een vertaler kan een roman maken of breken.

In De Hoogste Roem staat op het binnenblad, dat de uitgever Jac.G. Robbers zorg droeg voor een vertaler. Dat zal voor zijn andere uitgevers in de lage landen ook het geval zijn geweest. Het lijkt logisch dat Maartens niet zomaar een doos vertalers klaar had staan waaruit geput kon worden, de uitgever was de aangewezen persoon om dit te laten doen. Er waren genoeg, vooral dames, die zich professioneel bezig hielden met het vertalen van literatuur uit vreemde talen. Of ze zich bewust waren van hun rol in deze, daar komen we wellicht nooit achter. We zouden archiefmateriaal moeten vinden van Maartens zelf, de uitgevers, bronnen in boekgeschiedenis en -wetenschap. Leuk om in het achterhoofd te houden voor later, als dit onderzoek langer kan duren en er wellicht wat helpende handen komen opdagen? Een aardige student, die hier studiepunten mee wil verdienen? Welkom! Maar dat terzijde.

Op deze plaats volsta ik met een lijstje met aanvullingen waar dat op dit moment mogelijk is. Een lijstje vol raadsels, want mijn bron bij het speuren naar de fysieke achtergrond van de soms gebruikte afkortingen is niet altijd volledig. Ook daarvoor geldt…… zie vorige alinea. (Vriendelijke smiley. Bestaan ze nog, studenten literatuur met een voorkeur voor het fin de siècle of de victoriaanse literatuur?)

Nog een laatste opmerking. Een van de bronnen, Roest en Feij (zie onder) geeft een lijst met vertalers/ bewerkers. Lees dit goed:  slash bewerkers ! Dat is interessant en bevestigt mijn vermoedens. Er werd niet slechts vertaald, de vertaler had meer dan de hand in de taal. We komen er in een later stadium nog op terug, maar wie de Nederlandse vertaling naast het origineel van The Sin of Joost Avelingh legt kan niet anders dan concluderen dat er keuzes zijn gemaakt. Er is niet alleen vertaald, maar ook geschrapt. Een vorm van censuur die we in onze tijd in West-Europa gelukkig niet meer kennen.

Om wie ging het?

  1. Hajem. Zij/ hij vertaalde De Moeder ‘ naar het Engels’ in 1908. en meer, bijvoorbeeld De Vloek van Hall Caine in 1904, en uit het ‘ Fransch’ in 1905 J. Richepin, Een nachtmerrie.
  2. Mevrouw Willeumier, dat is: mevrouw Guilette de Lange- Willeumier. Zij vertaalde van Maartens Joost Avelingh’s Zonde (1895), Gods Gunsteling (1896) en De Hoogste Roem (1895). Deze mevrouw was actief als vertaalster, zowel van beroemdheden als Kipling en Jerom K.Jerome als van nu vergeten schrijvers. Ze vertaalde voornamelijk uit het engels.
  3. Cora vertaalde Een kwestie van Smaak voor Het Vaderland.(1893-94) Cora blijkt mevrouw C. van Berckel- van Heek. Zij publiceerde zelf een  kinderboek: De geschiedenis van den vogelverschrikker. (Nijkerk, 1905)
  4. A.H.J. Zij /hij vertaalde De Liefde van een Oude Jongejuffrouw. Er is een  A.H.J van Delft, maar een link met Maartens ontbreekt.
  5. C.A. La Bastide vertaalde Ursula (zj).   Mevrouw C.A. la Bastide was actief in ( en rond?) 1898.  Roest en Feij geven daarover wellicht meer informatie op p 241 van hun studie.
  6. J.L. van der Moer vertaalde Lis Doris (1911). Ook zij komt voor in Roest en Feij, actief van 1899 tot in de jaren ’20.
  7. M.A. Schwartz vertaalde Novellen en verzen. ( zj). Hij was een neef van Maartens, zoon van zijn broer, en bekend als classicus. Er zijn nog steeds vertalingen van de klassieken van hem te koop, wat genoeg vertelt over de kwaliteit.
  8. Jean Schalekamp vertaalde De Dwaas Gods. (1975). Hij was een boeiend mens met een rijk (vertalers)leven. Een man die als vertaler zijn sporen verdiend had. http://www.jeanschalekamp.com/vertaalde-werken.html
  9. Elisabeth Stortenbeker vertaalde Vrouwen die ik heb gekend. (1977). Ook De domineesdochter van George Orwell werd door haar vertaald.

 

Bronnen:

C.L. Brinkman ea.  Brinkman’s catalogus van boeken en tijdschriften, verschenen in Nederland en Vlaanderen en in de Nederlandse taal elders. Leiden, deel 1883

DBNL, ” Vermomde Nederlandsche en Vlaamsche Schrijvers”, 1928.

Frits Roest en Chris Feij, Schrijvers van Vergeten Avontuur. Zie deze link:

https://books.google.nl/books?id=SWrSAG5JzOkC&pg=PA60&dq=c+a+la+bastide+vertaler&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiHudbvov3ZAhVCLcAKHUDODugQ6AEINDAD#v=onepage&q&f=false

A. de Kempenaer, Vermomde Nederlandsche en Vlaamsche schrijvers. vervolg op Mr.J.J. van Doorninck’s Vermomde en naamlooze schrijvers, Leiden 1928.

Wikipedia.

over M.A. Schwartz o.a.: http://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197801_01/_jaa003197801_01_0007.php

 

Bibliografisch. Lijstjes…. uitgevers

Gek op lijstjes, dat word je vanzelf als je steeds bezig bent met het speuren naar informatie. Ze ordenen zo heerlijk de overmaat aan gegevens. Ik zal het niet te gek maken met de lijstjes, maar deze, met ‘printed by’ / de uitgevers, wil ik jullie niet onthouden. 

London, UK

  • Kegan Paul, Trench and Co, London.
  • E.C.Remington & Co, 35 St.Bride-street, London.
  • Richard Bentley & Son, New Burlington Street, London. (Bentley was de uitgever van Maartens’ eerste romans, vriend en wijze raadgever. )
  • W.Heinemann
  • Archibald Constable & Company LTD, 2 Whitehall Gardens.
  • Methuen &Co., 36 Essex Street, W.C. London.
  • Macmillan

Europa, het continent

  • Jacs G.Robbers. Robbers, Amsterdam
  • Holdert & Co. , Amsterdam
  • Valkhoff & Co, Amersfoort
  • Meulenhoff, Amsterdam.
  • Warendorff, Amsterdam.
  • J.N.Voorhoeve, Den Haag.
  • Bernard Tauchnitz, Leipzig. Collection of British Authors
  • Heinemann & Balestier, Leipzig. English Library series.
  • Reclam, Leipzig.
  • Albert Ahn, Berlin, Deutschland
  • Albert Langen, München
  • Kon, Deutschland.
  • Odense, Danmark
  • Stockholm
  • Roma
  • Paris

US

  • The United States Book & Co.
  • D.Appleton and company,72 Fifth Avenue, New York
  • Harper and Brothers.
  • Frank Lovell & Co, 142 and 144 Worth Street, New York
  • Lovell, Coryell and Company, New York. Westminster Series.
  • Fenno & Company, 112 Fifth Avenue, New York City.
  • H.M.Caldwell, New York
  • A L Fowle, New York
  • John Lane Company, New York.
  • Harper & Brothers Publishers, New York.
  • The National Book Company, New York.
  • Akron, St Aubert Guild, Ohio
  • J.R.Weldin & Co., Pittsburgh.
  • Richard R.Smith Inc., New York
  •  

    Canada

  • Appleton, Toronto
  • Morang, Toronto.
  • Copp & Clark, Toronto
  • The Macmillan Company of Canada Limited. Toronto.

Australië en Nieuw Zeeland

  • Petherick &Co, Sidney
  • Petherick & Co, Melbourne
  • Wise, Caffin & Co, Dunedin, NZ.

India

Oxford University Press, Bombay/ Calcutta/ Madras.

Voor het maken van deze lijstjes gebruikte ik dezelfde bronnen voor als voor het samenstellen van de literatuurlijsten van novels, romans, short stories en verhalen.*)  Gaandeweg viel me op hoeveel verschillende uitgevers er waren van Maartens’ werk. En hoeveel drukken van zijn romans.

Die feiten vertellen ons een verhaal. Het verhaal van een tijdperk waarin de druk van papierwaren een enorme vlucht nam, leeshonger en mechanisatie van het drukproces zorgden voor …veel romans, verhalen, tijdschriften, kranten, etcetera. Het verhaal van een schrijver wiens werk in de smaak valt bij lezers, waardoor uitgevers interesse hebben en zijn werk ook in hun fonds willen opnemen voor een of meer drukken. Een verhaal van heel veel drukken van zijn romans in de jaren 1890 en een traag afnemende belangstelling na 1900. En ik mag aannemen: lezers die uitkijken naar een nieuwe roman, waar een eerdere roman of short story leesplezier bezorgde. Blije uitgevers met een goed verkopende auteur. Een feit dat in de laatste jaren van zijn schrijverschap veranderde, de ideeën over literatuur waren aan verandering onderhevig en de grootste aandacht voor zijn oeuvre was verflauwd. Wat moet het daarbij een tijd hebben gekost, de zakelijke kant van het contact met al die uitgevers! Opgeteld zijn het er vierenveertig!

In Nederland was hij een man die schreef onder pseudoniem, eerst nog onopgemerkt. Hij moet een aardige som overgehouden hebben aan zijn dierbare hobby.Het was bekend, dat er afgunst en jaloezie bij in Nederland kleefden aan Maartens. Hij verkocht en verdiende. De meeste Nederlandse auteurs konden niet leven van hun pen. Louis Couperus bijvoorbeeld wel, maar slechts met grote moeite, wat van hem geen prettiger mens maakte. Zo riant als Maartens het had, ken ik er geen een.

Dat had wel een prijs. Een auteur die zoals Multatuli zwaar berooid op een zolderkamer een roman schrijft en daarna beroemd wordt met zijn Max Havelaar ( 1860) of in onze tijd: J.K.Rowling, die in 1997 in de prijzen valt met Harry Potter en de steen der wijzen….na een periode van armoede en afwijzing,  dat spreekt tot de verbeelding. Het is de romantiek van het schrijverschap. Een moeilijke jeugd, een zwaar leven, het kunnen bronnen zijn waar auteurs uit putten. Meer blijkbaar dan een man die heel jong zijn vader verloor, die gepasseerd werd voor een positie aan de universiteit, omdat hij niet de juiste kerkelijke richting aanhing en zijn vader een jood was. Een man die van jongs af aan chronisch leed aan depressie en migraine. Die trouwde met een rijk meisje en daarna ook nog eens riant erfde. En toen een kasteeltje met landgoed kon bouwen. De zorg voor meer welzijn van dorpelingen op zich kon nemen, in het dorp waar hij woonde en in zijn vrije tijd verhalen schiep. Verhalen over de wereld waarin hij zelf rondwandelde: de upper class en het agrarische platteland. Met een satirische toets.

In een eerdere bijdrage aan de bibliografie zagen we al, dat hij in Nederland meer gelezen werd en waarschijnlijk dus meer gewaardeerd dan we eerder wisten. Juist het verzamelen van feiten helpt om beter te begrijpen wat er echt gebeurd is. Hoeveel van zijn verhalen en romans zijn er uitgegeven? Waar? En wat vertelt dat ons. Met mijn lijstjes en andere bibliografische stukken probeer ik een helderder licht te werpen op dit geheel. En hoewel er, dankzij onvolledigheid, helaas nog veel onzeker is, weten we nu toch weer een beetje meer, lijkt me.

 

Zuidlaren, februari 2018.

 

 

*) als mijn bron niet meer informatie gaf, kon ik ook niet meer doen dan overnemen wat er wel bekend is, en zoeken naar aanvullende informatie in de andere bronnen. Als er geen aanvullende info was, dan blijft het dus behelpen. Helaas. Meer speurwerk dan ik nu gedaan heb voert me in deze fase te ver.

 

 

Bibliografisch. De in het Nederlands vertaalde romans en 3 novellen.

1894. Een kwestie van Smaak, 

feuilleton in Het Vaderland van 3/4 december 1893 t/m 17 januari 1894. Vertaling door Cora. Een kwestie van Smaak is ook opgenomen bij de verhalen, maar is meer een novelle, een korte roman. (3)

1895. Joost Avelingh’ s zonde,
ed. Uit het Engelsch vertaald door mevrouw Guillette de Lange- Willeumier. Jacs G. Robbers, 1895. (2)

ed. Amsterdam, Jacs G. Robbers, 1898. Prijs f.3.- (advertentie in De Hoogste Roem,11)


ed. De zonde van Joost Avelingh, J.N.Voorhoeve, Den Haag. Vuurtorenserie.  (-+ 1965) (11)

  

1894 De Liefde van een Oude Jongejuffrouw,

ed. Uit het Engelsch vertaald door A.H.J., Amsterdam, Robbers, 1894. (1) en 1895. Zijn er 2 drukken uitgegeven, of zat Van Maanen ernaast met zijn jaar van publicatie? Bron 2 geeft ook 1895.

1896 Gods Gunsteling,

ed. Uit het Engelsch vertaald door mevrouw Willeumier. Jacs G. Robbers, Amsterdam 1896. (2)

  

? Ursula (My Lady Nobody),
Uit het Engelsch van MAARTEN MAARTENS door Mevr. C.A. La Bastide. Amsterdam, Holdert & Co. 496 p. zonder jaartal. (11)

  

1895 De Hoogste Roem,
Door MAARTEN MAARTENS.

ed. Uit het Engelsch vertaald door Mevrouw Willemier. Amsterdam, Jacs. G. Robbers, 1895. Eerste deel 248 p. Tweede deel 264 p.
ed. Amsterdam, Robbers, 1895. 2 delen in 1 band. Vertaling mevr. Guilllette de Lange- Willeumier. (11)

  

1911 Lis Doris. De Roman van een Nederlandschen Schilder.

ed. Naar het Engels van MAARTEN MAARTENS door J.L. van der Moer. Amersfoort, Valkhoff & Co. 1911. Twee delen in 1 band. Eerste Deel 226 p. Tweede deel 235 p. (11)

De Moeder,

Naar het Engelsch door Hajem. Warendorff’s Novellen Bibliotheek no.208. z.j. (2, een verhaal uit My Poor Relations.*)) Op deze lijst van romans vanwege publicatie in Novellenbibliotheek.

1916 “Sic Transit”, Oorspronkelijke novelle uit de Nagelaten Geschriften van Maarten Maartens.  

in: Haagsche Post 1 januari 1916. (kopie 11)

1975 De Dwaas Gods: een verhaal uit Koopstad,
ed. 1975, Amsterdam, Meulenhoff, 1975. Vertaling Jean Schalekamp en W.G.van Maanen. (11). Herdruk in 2015 ter gelegenheid van de 100ste sterfdag van de auteur.

NB. De 2 novellen die zijn opgenomen in ‘ Maarten Maartens, Novellen en gedichten. Verzameld en vertaald door Dr.M.A. Schwartz’ heb ik niet in deze lijst maar onder de verhalen opgenomen. Ze zijn 10 à 14 pagina’s en daarmee een verhaal en geen roman of kleine roman.

 

*) De verhalenbundel My Poor Relations valt op. Waarom? Het eerste deel van 278 pagina’s bevat maar 4 verhalen. Die zijn dus wat lang om een verhaal/ short story genoemd te worden. In deel 2 zijn 263 pagina’s goed voor 10 verhalen. De Moeder, waar het hier om gaat, neemt 73 pagina’s, mooi voor een novelle.

 

Bronnen: zie Bibliografisch. Over de novels.

 

Zuidlaren, februari 2018.

Bibliografisch. Maartens’ novels.

Maartens’ eersteling, de detective The Black-Box Murder, verscheen  al als Tauchnitz, zoals zijn andere romans. Een lezer kocht een Tauchnitz-uitgave als katern en liet dat naar eigen smaak en mogelijkheden wel of niet inbinden. Zo is ieder boek weer anders. Gebonden in leer of linnen. Of gewoon een sober papieren katern gebleven. Baron Bernard Tauchnitz, uitgever, drukte als eerste uitgever paperbacks van engelstalige literatuur voor scholieren, studenten en reizigers. De boekjes waren betaalbaar en handzaam in de jaszak past als je door Europa reist en toch wat wil lezen. Voorloper van ons pocketbook.

1889 The Black-Box Murder. By the man who discovers the murderer.
ed. Remington, London 1889, in eigen beheer. ( 2)
ed. Bernard Tauchnitz, Leipzig 1890. Vol. 2645. Copyright edition. In one volume. 288 p.(eb).                                                                                ed. R.F. Fenno & Company, New York. (volgens advertentie in Fenno editie Joost Avelingh, eb)

 

 

Van The Sin of Joost Avelingh bestaan veel verschillende uitgaven en drukken. Hier een aantal voorbeelden, van de sobere ongebonden Tauchnitz tot een luxe in leer gebonden versie.

 

1889. The Sin of Joost Avelingh. A Dutch Story.

ed. E.C.Remington & Co, 35 St. Bride-street, London 1889. 2 vol., first edition. (9, in een review is sprake van 2 drukken bij Remington). Heel zeldzaam en voor $875 te koop, brrr (12, nr 235)                                   ed. Richard Bentley & Son, New Burlington Street, London. 1 vol. 6 s. 1892. (9), 1st Bentley ed. )1892. 4th edition (9) (adv in An Old Maid’s Love)
ed. Collection of British Authors vol. 2650, Bernhard Tauchnitz, Leipzig 1890. 1 vol. Tauchnitz herdrukken: 1926 met advertentie van inmiddels 15 andere werken van MM in druk.(eb) . 1890, ook An Old Maid’s Love in druk. (eb). Ook 1890 zonder advertentie of melding. (eb)
ed. Idem in 1 band met Stanley J.Weyman, The house of the wolf, a romance. vol. 2665. Ooit in het bezit van Florence S. Nightingale (!). (eb, zie e-mail Richard B.voor het interessante verhaal van samen ingebonden tauchnitzen.)
ed. Frank F. Lovell & CO., 142 and 144 Worth Street, New York. First US edition. Copyright John W.Lovell. Oxford edition. Nr.79. 1890. 312p. (eb)
ed. Joost Avelingh, A Dutch Story. D.Appleton and Company. New York. 320 p. 1890, June 1. Of Appleton’s Town and Country Library. (12), 1894. (eb), 1895 (13) en 1897 (12), 1898, 1899 (13) $1,50

 

ed.R. Fenno & Company, 112 Fifth Avenue, New York City. 312p. Zj. (ca. 1900) Titel: The sin of Joost Avelingh. (eb)
ed. A.L.Fowle, New York 1906. Appleton’s library of historical fiction. 320p. titel: Joost Avelingh: a grand Dutch story. Ook in De Luxe editie. (13)
ed. Akron, St Aubert Guild, Ohio, US. Met introduction uit 1906. Editor G.Mercer Adam. Academy edition of International authors. Hiervan ook een digitale versie uit 2010.(13)
ed. Constable, London 1914. The Works of Maarten Maartens VIII. 316p. (7)
ed. British Library, Historical Print Editions, 2011. (12)
ed. HardPress Publishing, 2012. (12)
ed. 2018, Facsimile Publisher, India. 361 p. Reprint editie 1890. Titel: Joost Avelingh: a Dutch Story. (12)
ed 2018, Facsimile Publisher, India. 340 p. Reprint editie 1894. Titel: Joost Avelingh, a Dutch story. (12)
ed 2018, Facsimile Publisher, India. 344 p. Reprint editie 1898: Joost Avelingh: a Dutch story. (12)
ed 2018, Facsimile Publisher, India. 340 p. Reprint editie 1913: The sin of Joost Avelingh: a Dutch story. (12)
ed. Wentworth Press. Reprint. Zj. (12)
ed. Palala Press. Reprint zj. Titel: Joost Avelingh: A Dutch Story. (12)

 

Een liefhebber kan nog vrij gemakkelijk de Bentley-uitgave van An Old Maid’s Love bemachtigen via een antiquaar. Andere uitgaven zijn zeldzamer.

 

1891 An Old Maid’s Love. A Dutch Tale told in English.
ed. Richard Bentley & Son, New Burlington Street, London 1891. 3 vol. (9)
ed. Bernhard Tauchnitz, Leipzig 1891. 2 delen, nr.2714. (adv in Joost Avelingh).(13)
ed. National Book Company, New York 1891. 326p. (12)
ed. Richard Bentley and son, New Burlington street, London. 1891, 1892 (13), 1894. A new edition. 456 p. 1 vol. 6 shilling. (eb)(12)
ed. H.M.Caldwell, New York 1891. Library of famous books by famous authors. 320 p (13)
ed. R.F.Fenno & Company, New York, zj en ca 1900. (advertentie in ed. Joost Avelingh, eb)
ed. Kessinger Publishing, 2009. Titel als vorig nr. (12)
ed. British Library, Historical Print Editions. 2011. (12,13).                     ed. Forgotten Books, New York. 3 vols. Classic reprint. 2015 (12,13)
Ed Palala Press. Zj. Hardcover. Titel: An Old Maid’s Love: A Dutch Tale Told in English. (12)

Fenno & Company in New York en Constable in London gaven ook goedkope versies in druk uit. Respectievelijk in de Summer Series en Constable’s half-crown library. Constable stapte in bij de uitgave van A Question of Taste, gaf na 1904 Maartens’ romans in London uit, toen Bentley daarmee gestopt was. In 1914 verscheen het verzameld werk, The Works of Maarten Maartens, ook bij Constable in London.

 

1892. A Question of Taste. A Novel.
ed. W. Heinemann, London 1892. 241 p. (ook als ebook) (13)
ed. Heinemann and Balestier, Leipzig 1892. 240 p. Copyright edition. Serie: English Library., no 129. (was er ook een vestiging van Heinemann in Duitsland?) (13). Ook als ebook.
ed. The Crown Copyright series no.4, London 1892 . 241p. (13)
ed. Petherick & Co, Syndey 1892. serie: Petherick’s collection of popular European authors. 241 p. (9, 13)
ed. Petherick & Co, Melbourne 1892 . serie: Petherick’s collection of popular European authors. 241p. (zouden deze 2 aussies in feite dezelfde zijn?)
ed. Lovell, Coryell and Company, New York 1892. Copyright 1891. Lovell’s Westminster series nr 67. A Dime Novel. 156 p. (13)
ed. Constable, London. 1914. The works of Maarten Maartens. 241p. (13)
ed. BiblioLife, 2008. Reprint. Titel: A Question of Taste: A Novel. (12)
ed. British Library, Historical Print Editions. 2011. (12)

 

  

De uitgever/ het uitgevershuis George Bentley gaf niet alleen een serie romans van Maartens uit, ook nam hij voorafgaand aan de romanuitgave romans als feuilleton op in het tijdschrift: Temple Bar, A London Magazine for Town and Country readers. Dat lot viel God’s Fool ten deel, net als later The Greater Glory en Her Memory. In Nederland werden zo bijvoorbeeld romans van Louis Couperus uitgegeven.

 

1892. God’s Fool. A Koopstad Story.
verschenen als feuilleton in Temple Bar, A London Magazine for Town and Country Readers. Vol. 94, 95 en 96. Januari- december 1892. (9) (eb)
ed. Richard Bentley and son, London, 1892. 3 vol. (9). Ook als Digitized Book from the University of Illinois at Urbana-Champaign and the Open Content Alliance. 2010 www.archive.org (13)
ed. Bernhard Tauchnitz, Leipzig 1892. Collection of British Authors. In two volumes, 2876 en 2877. Vol.I 272 p. Vol II 270 p. Collection of British Authors vol. 2876 en 2877. (eb)
(eb, in 1 band, behoorde eerder aan G. Wallace + eb in 2 banden, behoorde eerder aan Ernest Alers Hankey, uitvinder van de zakdoek?)     ed. D.Appleton and Company, 72 Fifth Avenue, New York. 1892. Copyright edition. First American edition. Behoorde eerder aan Mary Mill, dec. 25 1892. 446p, $1.50 (eb)(12), 1897 (13)
ed. Appleton and company, New York 1894, 446 p., 7th edition (12) en 10th edition 1897 (12)
ed. MacMillan, London 1902. Re-issue. 442p. (13)
ed. Constable and Company, London 1914. The Works of Maarten Maartens IV. First edition. (13)
ed. Nabu Press, 2010 en 2012. Reprint. (12)
ed.British Library, Historical Print Editions, 2011. (12.                             ed. HardPress Publishing, 2012. Titel: God’s Fool: a Koopstad Story. (12)
ed. Forgotten Books, New York. Vol. I en II. Classic Reprint. Zj. (12)
ed. Facsimile Publisher, India, 2018. Vol. I. 284 p. , vol II 284 p. Reprint editie 1892: God’s Fool: A Koopstad Story. (12). Ook in leer gebonden!
ed. Forgotten Books, vol.1, 2 en 3. Classic reprint. New York. zj. (12)
ed. Palala Press, hardcover. Zj. (12)
ed. Wentworth Press, zj. Reprint (12)

 

Het is natuurlijk prachtig dat er tegenwoordig facsimile uitgaven beschikbaar zijn, die benaderen een beetje de leeservaring van het lezen van een oud boek. Toch blijft het vinden van een druk uit de dagen van Maartens’ schrijverschap fijn. Zo af en toe lukt het nog er een te vinden, zoals bij deze fraaie uitgave van de New Yorkse uitgever Appleton & Company, die een aantal van Maartens’ romans uitgaf. Of een uitgave van Tauchnitz, waarbij het altijd weer spannend is welke omslag/ band de eerste eigenaar liet maken. 

 

   

1894. The Greater Glory. A Story of High Life.
– verschenen als feuilleton in Temple Bar, A London Magazine for Town and Country Readers. Vol. 97 t/m 101 ? – december 1893 en januari – april 1894. (Deel 97, 98, 99, 101 (eb.)
ed. Richard Bentley and Son,New Burlington Street. London 1894. 3 vol. first edition. Price 6s. 470p. (eerste uitgave na het feuilleton. eb, 9, 12) Ook 1895 a new edition. (13) Editie 1895 ook als ebook. (13)
ed. D.Appleton & Co., 72 Fifth Avenue, New York 1893. 1st American edition. 472p. $1.50 (12). Ook 1894, 1895, 1897. (12,13)
ed. Bernhard Tauchnitz, Leipzig 1894. In two volumes. Vol.I288 p. Vol.II 287 p. (eb) Collection of British Authors, vol. 2965 en 2966. (eb)
ed. Macmillan, London 1902. Re-issue. “Originally published 1894”. 470p. (13)
ed. Constable and Company 1914, The works of Maarten Maartens ? (13)
ed. Biblio Life. 2008 en 2009. Reprint. Paperback. (12)
ed. British Library, Historical Print Editions, 2011. (12)
ed. Books on Demand LTD, 2015. (13)
ed. Facsimile Publisher, India 2018. Vol. I en II. Titel: The greater glory: a story of high life. 1893. En 1894. (12)
ed. Forgotten Books, New York, 2 vols. Classic Reprint. zj. (12)
ed. Palala Press, hardcover. Zj. (12)
ebook Hathi Trust Digital Library. (13)

 

 

 

1895. My Lady Nobody. A Novel.

als serial/ feuilleton in The Graphic, in wekelijkse afleveringen van 5 januari 1895 t/m 24 juni 1895. Met illustraties van Jan Hoynck van Papendrecht.
ed. Richard Bentley and son. Publishers in Ordinary to Her Majesty the Queen. London 1895. 535 p. 1st edition. (eb)
ed. Harper & Brothers Publishers. New York 1895. Illustrated. (24 afbeeldingen door J.Hoynck dd 1894/5) 413 p. Copyright/first American edition. (eb) (12)
ed. Bernhard Tauchnitz, Leipzig 1895. In two volumes. Vol.I 279 p. Vol. II 279 p. Collection of British Authors. Vol.3066 en 3067. (eb, eerder van Hedwig Oser,), ook 1897 (12)
ed. Harper & Brothers, New York 1895. 413 p. 8 illustraties. (ook als ebook Hathi Trust Digital Library ) (12,13)
ed. Macmillan, London 1902. Re-issue.” Originally published 1895”. 535 p.
ed. Constable, London 1914. The works of Maarten Maartens.VIII 535 p. Met 23 of 24 illustraties. (12,13)
ed. Biblio Life. 2009. Reprint?
ed. Nabu Press, 2010.
ed. British Library, Historical Print Editions, 2011. (12)
ed. Hard Press Publishing, 2012. (12)
ed. 2018, Facsimile Publisher, India. Reprint editie 1895: My Lady Nobody; a novel. 484/481 p. (12)

 

 

1898. Her Memory.
eerst verschenen als feuilleton in Temple Bar, A London Magazine for Town and Country Readers. Vol.114 May- August 1898 chapters I- VI. (eb) + nr 115 september 1898- december 1898, chapters VII- XVIII. (eb)
ed. Tauchnitz, Leipzig 1898. 271 p. Copyright edition. Octavo.(12,13)
ed. Macmillan, London 1899.                                                                  ed. Morang, Toronto, Canada, 1898.
ed. D.Appleton and Company, New York 1898. 328 p. Met afbeelding auteur. First US edition. (eb)(12).
ed. D.Appleton and Company, New York 1899. 329p. (ook als pub)(12,13)
ed.The works of Maarten Maartens. VII Her Memory. Constable and Company Ltd., London 1914. 281 p. (eb)
ed. Macmillan 1902, London. (12)
ed. 1898 op microfiche, Toronto. G.N.Morang 1993. (12)
ed. Biblio Life, 2009. (12)
ed. Nabu Press, 2010, India. (12)
ed. British Library, Historical Print Editions, 2011. (12)
ed. Hard Press Publishing. 2012. (12)
ed. 2018, Facsimile Publisher, India. Reprint editie 1898. (12)
ed. Palala Press, zj. Reprint. (12)

 

 

1904. Dorothea: a Story of the Pure in Heart.

ed. Archibald Constable and company, LTD, 2 Whitehall Gardens, London 1904. 573p. (eb)
ed. Tauchnitz, Leipzig 1904. Collection of British Authors nr. 3741, 3742, 2 vols. vol.2 360p. (13)
ed. Constable & Co, London 1913. The Westminster Library of Fiction. 573p. 3rd impression. (eb). Ook als ebook via Hathi Trust Digital Library. (13) titel: Dorothea: a story of the pure in heart.
ed. D. Appleton and Company, New York , May 1904 . First/ copyright edition. 552 p. Titel: DOROTHEA A Story of the Pure in Heart. (eb)
ed. Constable & Co, London 1914. Dorothea. A Story of the Pure in Heart. The Works of Maarten Maartens Volume IX. (12,13)
ed. Constable & Co, London 1917. serie: Constable’s half-crown library. 573p. (13)
ed. HardPress Publishing, 2012. Reprint editie. Titel: Dorothea: a Story of the Pure in Heart. (12, 13)
ed. Forgotten Books 2016. Classic Reprint. (13)
ed. Facsimile Publisher, India. 2018. Reprint editie 1904 en 1913. 559/ 596 p. (12)
ed. Classic reprint, Forgotten Books. Zj. (12)
ed. Wentworth Press. Reprint zj. titel: Dorothea: A Story of the Pure in Heart. (12)

 

 

Dit is een voorbeeld van een facsimile uitgave van The Healers. Het is een gladde paperback, netjes uitgegeven. Het hele boek een fotokopie van een Tauchnitz uit 1906. Maar het ruikt en voelt natuurlijk heel anders aan. Een pluspunt is, dat het in veel gevallen betaalbaarder is dan de aanschaf van een oud exemplaar.


1906. The Healers.                                                                                    ed. Bernhard Tauchnitz, Collection of British Authors, Leipzig 1906. Copyright edition in two volumes. Nr. 3873 en 3874. Vol.I 287 p Vol.II 279 p. (eb)(13)
ed. Archibald Constable and company LTD, London 1906. 379 p.” Copyright in the United States of America.” (eb). A new edition 1906. (13)
ed. D. Appleton and Company, New York 1906. First American edition. (13)
ed. Copp Clark, Toronto 1906 . 379p. (13). Op microfiche in de bibliotheek van Ontario, Canada. (13)
ed Constable and Co., London, 1911. Constable’s sixpenny series. 144p. (13)
ed.2015 Forgotten Books, ISBN 978-1-331-57182-7. (eb)
ed. Facsimile Publisher, India, 2018. Vol I 300 p. en II. 292 p. Uit 1906. (12). Ook in leer gebonden/ leather bound! (12)
ed. Forgotten Books. London 2015. www.forgottenbooks.com. Classic reprint van de Tauchnitz editie uit 1906 i n 2 delen. (eb)
ed. Kessinger Publishing 2008 en 2010. Reprint. Paperback. (12)
ed. Nabu Press, 2010. (12)
ed. Wentworth Press, zj. Reprint. (12)
ed. Palala Press. zj. Hardcover. (12)

 

   

1907. The New Religion. A Modern Novel.
ed. D.Appleton and Co, New York 1907. 382p. First American edition.(12, voor €300, met correcties en aantekeningen van Maartens in de kantlijn waar de Amerikaans uitgevers misdrukken van de Britse onbegrijpelijk maakten? !)
ed. Methuen & Co LTD. 36 Essex Street W.C. London 1907. 384p. First edition. (12) Second edition november 1907. (eb)
ed. Methuen & Co. LTD. 36 Essex Street W.C. London. 1908. (13)
ed. Bernhard Tauchnitz, Leipzig 1907. 286 p. (3) (ook als ebook)
ed. General Books, 2012. (12)
ed. Forgotten Books, Classic reprint. Zj. (12).                                        ed. Palala Press. Hardcover. Reprint. Zj. Titel: The New Religion: A Modern Novel. (12). Idem met als titel: The New Religion.
Gyan Books, Delhi India 2018, een uitgave van 100$ in leer gebonden met goudopdruk. (12)

 

 

1910. Harmen Pols, peasant.
ed. Methuen & Co LTD. 36 Essex Street W.C. London. April 1910. States: first published in 1910. 324 p. (eb)
ed. Tauchnitz edition, collectie of British authors vol.4211. copyright edition. in one volume. 319 p. Leipzig 1910. (eb). Ook als ebook (13)
ed. John Lane Company. New York 1910. Copyright edition. 320 p. (eb). Ook als ebook, Hathi Trust Digital Library. (13)
ed. Nabu Press, 2011. Reprint. (12)
ed 2018 Facsimile Publisher, India. 324 p. Naar de editie van 1910. (12)
ed. Forgotten Books, New York. Classic reprint. zj. (12)
ed. Palala Press, zj. Reprint. (12)

 

 

1909. The price of Lis Doris.
ed. Methuen&Co. LTD. 36 Essex Street W.C. London 1909. 461p. (12)
ed. D. Appleton and Company, New York. October 1909. First American edition. 402 p. (eb) ebook via Hathi Trust Digital Library. (13)
ed. Bernhard Tauchnitz, Leipzig 1910. Collection of British Authors. 2 vols. 320 p. (eb.)
ed. Copp & Clark, Toronto, Canada. 1909. 461p. Op microfiche National Library of Canada no.78662. (13)
ed. Nabu Press, 2012. (12)
ed. Kessinger Publishing. 2008 en 2010. Reprint van de editie uit 1909. (12)
ed. Nabu Press, 2010.
ed. Palala Press. Hardcover. Zj. Reprint. (12)
ed. Forgotten Books, Classic Reprint. zj. (12)

 

1912. Eve: An Incident of Paradise Regained.
– ed. Constable & Company, London 1912. (12) Second impression ook in 1912. 359 p. (eb)(ook als ebook) (13)
– ed. Bernhard Tauchnitz, Leipzig. Collection of British Authors, 1912. 2 delen. vol.4340 en 4341. Ook als ebook, Hathi Trust Digital Library. (12,13)
– ed. E.P.Dutton & Co, New York 1912? , 359p. (13)

1914. The Works of Maarten Maartens. London, Constable and Company Ltd.

I The sin of Joost Avelingh: a Dutch Story. (13)
II. An Old Maid’s Love; a Dutch tale told in English. (13)
III
IV God’s Fool. (13)
V
VI
VII Her Memory. (13)
VIII My Lady Nobody.
IX Dorothea: a story of the pure in heart. (12)
X. t/m XVII
? Some Women I have known

Dat deze laatste lijst met verzameld werk niet compleet is, is raar natuurlijk. Ik vond in mijn bronnen niet meer informatie. Daarom zal ik een aanvraag doen bij de Stichting Maarten Maartens, met het verzoek om ook in de bibliotheek van het Maarten Maartenshuis te mogen kijken en daar aanvullende informatie op te tekenen. We zijn er nog niet!
Daarnaast zal ik een bibliografie maken van de om het Nederlands vertaalde romans en de verhalenbundels. Een lijstje met uitgevers. En ach, zo verder. Tot ik weer ga schrijven over het leven van onze schrijver. En liefst ook eens een start maak met het schrijven over de inhoud van zijn werk! Met een nieuw jaar, 2018, voor ons… en een verbeterende gezondheid, zal het vast beter gaan en vlotter opschieten. Dus: ik hoop tot volgende maand!

Januari 2018, Zuidlaren.

Bibliografisch. Over de novels.

Dit is een inleiding bij de Literatuurlijst van de engelse uitgaven van Maartens’ romans. De originals, zou je kunnen zeggen.

De romans zijn in deze lijst (in het hierna volgende blog) gerangschikt naar datum/ jaar van eerste druk, met de daarna de daarop volgende drukken. Voor u en mijzelf maakte ik de aantekening welke versie ik op de plank heb staan. Dat zijn natuurlijk de romans waarover de informatie het meest volledig is. ( Helaas vergat ik een aantekening te maken welke drukken ik daarnaast ook zelf heb ingezien, in eerder onderzoek in de jaren ’80, bijvoorbeeld in een bibliotheek. Die aanvulling zou op termijn nuttig zijn om dezelfde reden als waarom ik het eigen bezit aangaf.)
Waarom? Het is ondoenlijk om alle vindplaatsen wereldwijd fysiek op te zoeken. En helaas blijken er met regelmaat fouten te staan in de catalogi, zowel van bibliotheken als van antiquaren. (“ Sorry, ja, het is inderdaad een ander jaartal/ de titel klopte inderdaad niet” . Etc. ) . Dat betekent dat er ook in deze lijst, hoe zorgvuldig ik ook aan het speuren ben geweest, fouten zullen staan.

 

Wat valt er op aan de lijst zoals hij op dit moment voor ons ligt? Een aantal dingen.
Er zijn veel meer drukken bij meer uitgevers dan ik voorheen wist en had gedacht. Het vertelt ons meer, zowel over zijn populariteit in het engelse taalgebied als over de inkomsten die hij daaruit kreeg en het werk dat hij gehad zal hebben aan de communicatie met die uitgevers. Als hij dat zelf deed natuurlijk, wat ik niet weet. In de eigen tijd, zo rond 1900, waren er veel uitgevers van zijn werk.

Het doorlezen van de lijstjes met drukken is als het lezen van een verhaal, alleen moet je zelf tussen de regels meedenken. Zo kan het doorlezen van de lijst voor geïteresseerden boeiend zijn.  Bijvoorbeeld: de eerste 2 romans werden in eigen beheer uitgegeven, dat wekte blijkbaar de belangstelling van grote uitgevers. Hé, Tauchnitz regelde het copyright voor het continent, blijkbaar waren de rechten voor drukken op het vaste land anders dan voor de Britse eilanden. En in de US gold weer een ander copyright.

Een ander voorbeeld: een loszittende band van een uitgave van The Sin of Joost Avelingh, in leer gebonden, is niet alleen jammer van het kapotte leer, maar ook een boeiend inkijkje in de zuinigheid met vlijt en het hergebruik van papier als grondstof bij de drukker.
De drukker van het boek, dat is ook weer een verhaal op zich. Tauchnitz in Leipzig, zo blijkt uit kleine lettertjes achterin, kon in eigen beheer drukken.Uitgever en drukker in een. Dat spaart vast op de kosten. De zwaardere, luxere uitgaven in linnen of leer hebben een uitgever én een drukker. Het is soms even zoeken naar de drukker, maar ergens vind je een kleine regel of bij wie en waar er gedrukt werd.

Dit soort kleine verhalen tussen de regels door maken de bibliografieën voor mij interessant. Het werken eraan, in kleine hanteerbare porties, was leuk. Natuurlijk ben ik nu nieuwsgierig of er nog eens iemand anders naar kijkt en dezelfde of misschien wel meer of nieuwe conclusies verbindt aan de nieuwe bibliografie die zo onstaat. Lezer, lees je mee?

In de afgelopen 10 jaar is er nogal wat herdrukt in facsimile uitgaven. Blijkbaar is het de handel waard en is een een herlevende markt voor zeldzame uitgaven. Bij het klaarmaken van dit stuk voor publicatie op de site werd ik zelfs overvallen door een nieuwe uitgever, in India: Gyan Books in Delhi, bij wie zelfs romans in leer gebonden en met goudopdruk besteld kunnen worden voor de liefhebber die er niet tegen op ziet daar 100$ voor neer te leggen. Het staat chique misschien? Maartens deed het zelf ook, de romans die hij aanschafte bij de boekbinder in leer laten inbinden. Maar in die leren kaft zat dan ook wel een mooie druk. Als in die Indiase versie een print van een eerste druk op glanzend papier zit, lijkt me dat toch een wonderlijke combinatie. Over smaak valt natuurlijk niet te twisten, de meest interessante vraag is: is hier een publiek voor? Een vlotte check vertelt dat  Gyan Books meer romans uitgeeft in 2018, ik nam ze nog niet op.

De informatie die wordt gegeven in de onderstaande bronnen is niet altijd helder en soms zelfs bizar, of onbetrouwbaar, of onzorgvuldig. Dat geldt vooral voor de nummers 12 en 13 hieronder. Voor wie het leuk vindt om na te nr. 205 op biblio.com (dd 17.01.’18) getuigt bijvoorbeeld van weinig kennis van zaken: een regelmatig aangeboden roman wordt aanbevolen als Hoogst Zeldzaam en heeft een bijpassende vraagprijs, 350£. Zo zag ik tijdens het naspeuren der lijsten alle facetten van handel in oude boeken passeren, van gedegen kennis tot flauwekul.
De uitgevers van classic reprints, of facsimile uitgaven, zijn bijna allemaal erg kort wat de bronvermelding betreft. Je moet een uitgave dan kopen om te zien om welke editie het gaat. Zo kocht ik The Healers in de serie Forgotten Books om erachter te komen dat daarvoor de Tauchnitz-uitgave uit 1906 was gebruikt. Om er daarna achter te komen, dat Forgotten Books uitgaven in paperback verzorgt, dat Palala Press dezelfde uitgave in hardback doet en dat beide terug te vinden zijn bij www.wordery.com. Op deze wijze werden 12 titels uitgegeven: 9 romans en 3 verhalenbundels.
Het traceren van herdrukken van een roman bij een uitgever blijkt lastig te zijn, op de wijze waarop ik gezocht heb. Daarvoor zou een andere zoekmethode gebruikt moeten worden, die beter dan door ondergetekende opgepakt zou kunnen worden door iemand met meer kennis van het uitgeversvak.

Ik startte met werken aan deze lijst op woensdag 29 november 2017, zo vertelt mijn logboek. Daarna dijde het bibliografische universum uit als een melkweg. Ik vond veel meer dan ik ooit tevoren dacht. Een voorbeeld: ik vond 2 drukken van The sin of Joost Avelingh, bij Bentley in 1892, een 1e en een 4e. Druk 2 en 3 zijn blijkbaar niet aanwezig bij bibliotheek of antiquaar, ik zag ze nergens. Dat geeft aan dat er in dat jaar alleen al minimaal 4 drukken bij deze ene uitgever waren.
Wat me ook opviel: de onzorgvuldigheid in de typografie waar het de titels van boeken betreft. Een punt (.), komma (,) en dubbele punt (:) worden bij een aantal romans in de titel vrijelijk gebruikt. Ook de titel zelf kent varianten. In de lijst hieronder zijn daar voldoende voorbeelden van te vinden.
De titels zijn ook niet veilig bij een herdruk. Zo verdwijnt bijvoorbeeld de ondertitel/ het deel van de titel ‘ a modern novel’ bij herdrukken van The New Religion. A modern novel. Dit komt regelmatig voor bij uitgaven in de VS en meer nog bij de moderne reprints.

En dan nu, tot slot, de bronnen van informatie bij deze levende lijst. (levende lijst? —> zie eerder blog over de bibliografie) . Niet alle bronnen noem ik steeds. Wel de laatste of meest volledige bron van informatie. Ik ga niet in op de verschillen in opnamen in de verschillende bibliografieën, hoewel die op zich al een studie waard zouden zijn. Een studie die meer geschikt is voor iemand met een monnikenkarakter, groter dan dat van mij.

Bronnen:
1.Van Maanen, 1927
2.Letters, 1930
3.Agnes Licht, 1986
4.Henrik Breuls, 2005
5.Bouwe Postmus, 2015
6.Koninklijke Bibliotheek Den Haag
7.Cambridge University Library catalogus
8.British Library London
9.At the Circulating Library, a database of Victorian Fiction 1837-1901= victorianresearch.org
10.Smart Cat= catalogus RUG universiteitsbibliotheek.
11. eb= in eigen bezit
12. biblio.com , abebooks.com en www.boekwinkeltjes.nl = aanbod antiquariaten in Nederland en wereldwijd
13. WorldCat.org = wat er wereldwijd in bibliotheken staat.

januari 2018, Zuidlaren.